viernes, junio 10, 2011

Cardano & Duno

La obra de Cardano es muy extensa y yo no puedo presumir de haber leído más que una parte. Interesado sobre todo en su pensamiento político y moral, mis tropiezos con los tomos médicos de las Opera Omnia (VI-IX) han sido escasos y fugaces. De ahí mi sorpresa cuando, al recopilar algunos de sus escritos epistolares, me topé en el tomo VII (271a-274b) con una extensa carta de Cardano dirigida a Taddeo Duno o Duni. Y es que bajo el espeluznante título de «De oxymelitis usu in pleuritide» (“Sobre el uso del ojimel en la pleuresía”), era difícil sospechar los tesoros que encierra. En efecto, al menos dos tercios de la carta no están dedicados ni a la teoría ni a la práctica en sentido estricto de la medicina, sino al “comportamiento civil” ―hoy diríamos “relaciones públicas”― del médico, especialmente frente a sus colegas de profesión, del que tantos ejemplos brindará el de Milán en sus obras morales. Y entre otros focos de interés, destaca a mi humilde juicio el consejo de Cardano a Duno de que se abstenga de controversias inútiles y dirija sus esfuerzos a la adquisición de las disciplinas, lo que en el lenguaje del De sapientia podría traducirse como una exhortación a que diese preeminencia a la sabiduría natural sobre la humana, aun sin menospreciar los beneficios que ésta última pueda aportarle en alianza con la primera.

Antes de ser recogida en las Opera Omnia, la carta a Duno había sido publicada junto a otras epístolas médicas en el volumen: Thaddaei Duni Locarnensis medici et Francisci Cigalini, Ioannisque Pauli Turriani medicorum Novocomensium clarissimorum, item Hieronymi Cardani medici et philosophi celeberrimi disputationum per epistolas liber unus, Zúrich, s.f. (prefacio de 1555). No existe ninguna reproducción digital de esta edición, pero sí de una recopilación posterior de varios trabajos de Duno: Thaddaei Duni Locarnensis medici Epistolae medicinales locis multis auctae: in quibus de oxymelitis facultatibus, et curatione pleuritidis, morborumque articularium tractatur. Eiusdem De hemitritaeo, sive de febre semitertiana libellus. Item, Miscellaneorum de re medica liber omnino utilis, alias non editus. Zúrich, Ioannes Wolphius, 1592. La obra, catalogable en el difundido género de las disputationes epistolares, contiene también la carta precedente de Duno a Cardano, en la que le pedía que terciara en la controversia que había iniciado con cierto «empiricus» (el médico de Erba Thomas Zoius, como se pone de manifiesto en el resto de la correspondencia) sobre el uso del ojimel en los enfermos de pleuresía. Según declara Duno en dicha carta, el otro médico había propuesto a Francesco Cigalini, médico de Como, como árbitro de la cuestión, y, al mismo tiempo que sostenía con éste una disputa por epístolas sobre el particular, decidió llamar en su defensa a su antiguo profesor de Pavía, que no era otro que nuestro viejo amigo de Milán, Girolamo Cardano. La respuesta del maestro, que, como he dicho, tenía más de orientación moral que de estricta argumentación médica, no debió de satisfacer del todo a Duno, quien le contestó con una tercera carta, en la que, tras las cortesías habituales, se dedicó a refutar una por una las afirmaciones de Cardano. Al maestro tampoco debió de hacerle gracia que el discípulo se le subiera a las barbas y, menos aún, que lo hiciera en público, pues años más tarde contará estas Disputationes entre los escritos críticos con él y denunciará que Duno divulgó su carta únicamente para catapultarse hacia la fama (DLP, p. 305: «Dunus, ut famam quaereret, cum esset meus auditor, evulgavit epistolam meam»). No obstante, a la vista de la extensión de la carta de Cardano y de su cuidado estilo, cabría preguntarse si no sospechó o pretendió nunca que encontrara tal fin, siempre y cuando, claro está, Duno se hubiera limitado a asentir a sus consejos.

Me he quedado con ganas de saber algo más sobre este discípulo e interlocutor de Cardano. Por lo que he podido averiguar en unas rápidas búsquedas (Dizionario storico della Svizzera y Cesare Cantù, Gli eretici d’Italia. Volume terzo, Turín, Unione Tipografico-Editrice, 1868, pp. 85 y ss.), Taddeo Duno (1523-1613) era natural de Locarno. Estudió medicina en Basilea (1545-47) y Pavía (1547-48), donde, como ya he dicho, tuvo por maestro a Cardano. Había abrazado muy pronto la fe reformada y se sabe que en 1549 participó junto a Giovanni Beccaria en una controversia religiosa entre católicos y protestantes en su ciudad natal, que, por lo visto, acabó como el rosario de la aurora. En la época del intercambio epistolar que nos ocupa, entre abril y octubre de 1551 (pocos meses antes, por tanto, del viaje de Cardano a Escocia), estaba viviendo en Asso, población del norte de Lombardía, en la provincia de Como, donde ejercía como médico; al parecer, allí también tuvo un encontronazo con la inquisición. En 1553 volvió a Locarno, pero las tensiones religiosas del momento le obligaron a exiliarse definitivamente, y el 3 de marzo de 1555, en compañía de varias familias protestantes, abandonó la ciudad y se estableció en Zúrich, donde residió el resto de su vida, complementando sus publicaciones médicas con algunos escritos apologéticos y traducciones al latín de Ochino y Stancaro.

Transcribo a continuación las tres cartas cruzadas entre Cardano y Duno. Querría haber acompañado la transcripción del adecuado aparato crítico, pero últimamente ando algo líado con unas oposiciones, y, si me pongo a identificar las numerosas citas que aparecen en los textos, este post no vería la luz hasta el día del juicio. Prefiero presentarla tal y como está, con unas pocas notas redactadas al azar, y, más adelante, si encuentro tiempo, añadir las demás referencias y comentarios críticos. Como siempre, os invito a exponer las observaciones y correcciones que consideresis pertinentes.



1. Taddeo Duno a Cardano. Asso, 25 de abril de 1551.

Fuente: Taddeo Duno, Thaddaei Duni Locarnensis medici Epistolae medicinales locis multis auctae: in quibus de oxymelitis facultatibus, et curatione pleuritidis, morborumque articularium tractatur. Eiusdem De hemitritaeo, sive de febre semitertiana libellus. Item, Miscellaneorum de re medica liber omnino utilis, alias non editus. Tiguri : excudebat Ioannes Wolphius, 1592, ff. 13r-14r.

/13r/

THADDAEUS DUNUS ME-
dicus, optimo maximoque medicinae profes-
sori Hieronymo Cardano, praece-
ptori suo colendissimo, S. D.

Scripsi ad te alias, mensibus nimirum superioribus (praeceptor observandissime) quibusdam de rebus haud ita magni momenti, sed an literae ad te perlatae fuerint, me praeterit. Crediderim ferme eas interceptas fuisse: sed quoquo modo se res habeat, parum refert. Nunc quia lis mihi est cum quibusdam medicis, praecipue vero cum clarissimo D. Francisco Cigalino1 Comensi, viro eleganti sane ingenio praedito, & varia eruditione insigni, de oxymelitis facultatibus, tibi tanquam summo Hippocratis Galenique interpreti, hac de re scribendum esse censui. Nihil enim vereor, quin pro tuo Thaddaeo aliquantulum laboris suscepturus sis: sed quid pro me dico? Imo pro Hippocrate nostro, nostroque Galeno. Male etenim a quibusdam tractantur ii tanti viri, medicae artis potentissimi principes. Prima itaque controversia inter me, & empiricum quen-/13v/dam2 haec fuit. Impudens ille empiricus me arguebat, quia pleuriticis propinabam oxymeli. Ego strenue me defendebam variis tum rationibus, tum testimoniis. Sed quia neuter nostrum alteri credebat, elegit ille iudicem Franciscum Cigalinum, qui (postquam ei scripsi satis copiose de viribus oxymelitis, ex Hippocrate, & Galeno) rescripsit satis docte3, mihi tamen non satisfecit, cuius hi sunt potiores loci. Etenim (inquit) si quae ab illustribus medicinae scriptoribus traduntur animadvertamus, convenit quidem oxymeli in pleuritide, sed non omni, ita sane, ut duntaxat tunc ad eam facere possit, quando in parte inflammationis crassi ac lenti humores collecti fuerint, & rursus.

Fuerit igitur haec totius quaestionis peroratio, oxymeli si morbi causa consideretur, nunquam exhibendum esse, nisi crassi, ac viscidi humores fuerint. Nisi itaque pleuritis oriatur a pituitosis humoribus, oxymeli omnino ipse non dat. Ego secundo ei scripsi, quod omni pleuritidi oxymeli convenit, sive oriatur a pituitosis humoribus, sive biliosis, & ut hoc probem, aliquot rationes, & testimonia, haud vulgaria, produxi, quorum re-/14r/-sponsum nondum in hodiernum usque diem accepi. Quid ille tandem responsurus sit, certe coniectare non possum: hoc quidem scio, argumenta esse longe difficillima. Scripsi autem ei iiij. Idus Aprilis4. Interea dignare, vir humanissime, ad me scribere, quae sit sententia tua: videlicet, conveniat ne oxymeli pleuriticis iis, quibus humores biliosi causa morbi existunt. Scripsi praeterea libros quosdam de erroribus Leonardi Fuchsii, quos aliquando ad te mittam castigandos5. Vale. Assii. VII. Calend. Maias.


Notas

1 Francesco Cigalini (1489-1551), médico de Como. No publicó nada en vida; de hecho, en la siguiente carta Cardano afirma no conocerlo. No obstante, fue autor de un tratado astrológico, Coelum sydereum, publicado en 1655, y de una historia de Como, De nobilitate patriae, que se conserva manuscrita. También ha llegado hasta nosotros una carta de Erasmo en respuesta a otra suya, donde, por lo visto, criticaba su traducción de Lucas 2, 14, cfr. Opus Epistolarum VI, pp. 288-292, ep. 1680. Intervino, en calidad de árbitro, en la disputa entre Duno y su rival a propuesta de este último, dando origen a una correspondencia que se vio interrumpida por la muerte de Cigalini; su última carta a Duno lleva fecha de 5 de mayo.
2 Thomas Zoius (¿Tommaso Zoi?), médico de Erba.
3 Las dos cartas aparecen recogidas en la compilación de Duno, ff. 3r-8r; la primera está fechada el 18 de marzo de 1551, mientras que la respuesta de Cigalino apenas se demoró dos días más.
4 Duno, en efecto, volvió a escribir a Cigalino (9r-12v) entre el 10 y el 11 de abril (en 12v, la carta lleva fecha de III. Idus Aprilis). Pero la respuesta de éste (14r-21v) ya es posterior a la carta dirigida a Cardano, es la ya aludida epístola del 5 de mayo.
5 Por lo que sé, no se ha conservado ninguna obra Duno sobre este argumento, si bien parte de su material pudo ser aprovechado por el autor en otros tratados. Véase, por ejemplo, en la misma recopilación de la que extraemos estas cartas su De hemitritaeo, sive de febre semitertiana libellus, ff. 86r-88v.



2. Cardano a Taddeo Duno. Milán, 10 de agosto de 1551.

Fuente: Íbid., ff. 32v-40v.

/32v/

HIERONYMUS CARDA-
nus Medicus, Thaddaeo Duno me-
dico, S. D.

Quod ad me de literis tuis datis ante Calendas Maias scribis, amice charissime, nihil est quod dubites. Si enim perlatae fuissent, protinus respondissem. A discessu enim tuo literas nullas abs te accepi, una duntaxat epistola excepta, quam primis diebus miseras. Neque aliud continebatur, quam quod Assii esses. Id mihi satis esse putavi, scire ubi esses, quandoquidem & tu certo nosses, ubi essem. Iam vero de lite quam habes cum illo empirico, primum nihil miror, nam tu de re probabili saltem litigas: at ego de certissimis rebus litigare cogor. Quandoquidem inter caeteros nuper stupidus quidam Mediolani, & paulo melior Thessalo1, audet dubitare, an in acutis morbis carnes, & ova, & vinum debeamus exhibere? Et de vino certe quod minus offendat, nobiscum sentire videtur: de reliquis, de quibus nulla est dubitatio, homo turgidus adeo dubitat, ut contrariam sententiam /33r/ teneat, iugulaturus, ut video, quotquot homines acuto morbo laborantes in eius infelicem manum inciderint. Neque enim Hippocratis authoritas, neque Galeni, neque ratio, neque experimentum, potest hunc stupidum hominem a sententia tam absurda amovere. Sed cum ancillis & mulieribus de aegri salute miser hic, quanquam plurimas iactet divitias, consulit. Idem cum audisset ex me, abscessum in septo transverso absque dolore omnino fieri posse, exclamavit vir eruditus, hoc novum esse paradoxum. Neque unquam apud Avicennam vidisse pleuritidem absque dolore, sed aliquando serius contingere, aut maiorem modo, modo minorem. Atque ita hic vir eruditus (dignus prorsus qui cum lanificis mulieribus, cum quibus consilia agit, conferatur) nugatur. Nec animadvertit primum pleuritidem non dici de abscessu in septo transverso, sed solum in pleura, vel vocato panniculo dividente pectus, aut de his abscessibus, qui in musculis fiunt. Minus vero sapiens vir intelligit quod Avicenna nullibi nec in decima tertii, nec alibi mentionem fecit abscessus, seu apostematis diaphragmatis, seu non noverit, seu /33v/ non auderet signa illius ponere. Idem homo cautus non novit quod GALENUS persaepe ab AVICENNA dissentit. Sed mirum non est in re rara, & quasi illi recondita, errasse. Nec magis mirum est contendisse acriter, quasi eruditionis calculus pro censu debeatur. Sed mirum est in victu acutorum morborum adeo delirasse. Sed quid tu fecisses, amice mi, fortasse acriter pugnasses, ac tum ambo ridiculi civitati fuissetis. Nam & illud mihi testabatur mulier nobilis, quam a gravi morbo liberavi, cum hunc eundem, aliumque iuniorem, satis certe eruditum, advocasset, parum abfuisse, quin pugnis decertarent. Quo factum est, ut lite per domesticos dirempta, uterque dimissus sit. Non tibi nugas ago, scis me non solere mentiri. Itaque satius duxi illum cum plebeio aegro (nam ex infima plebe erat hic, cui propter amicitiam operam potius dabam, quam ob pecunias) dimittere ridendo, quam apud tam absurdum hominem contentione agere. Nam ego novi semper fuisse multos Thessalos: Hippocratis aetate Gnidii fuerunt, Galeni, Methodici cum sua diatrito, Augusti temporibus Themison, unde Iuvenalis:

/34r/ Quot Themison aegros autumno occiderit uno2.

Tu vero demiraris nunc esse empiricos, qui tibi contradicant? Nonne meministi quid Galenus dicat tertio Methodi3? Certe, inquit ille, minimam spem habeo propter eum, qui nunc regnat, bonarum artium contemptum, divitiarum vero, & civilis existimationis, ac potentiae admirationem, haec, quae scribo, ulli usui futura esse hominibus. Et alibi in eodem opere: Actum est de medicina hoc nostro tempore, nisi Deus aliquis nobis succurrat. Vide quae scripsit in primo libro eiusdem4, dum dicit vocari ad aegros non eruditos, sed aulicos, atque conviviis assuetos. Semper omne in praecipiti vitium stetit. Ut nihil mireris id genus hominum, quod eruditissimis ac nostris praeceptoribus non pepercit, nobis futurum inimicum. Causam iam habes, imperitiam inimicam eruditioni, summam ambitionem cum avaritia coniunctam. Unde quosdam experieris alioquin tibi iure magis infensos, mitiores, quod eruditionis sint participes. Quod ego etiam hic Mediolani experior. Ita enim quisque mihi amicior est, ut eruditior. Tres aut quatuor, qui verbis plebem seducunt, /34v/ neque quicquam quod ad artem pertineat, norunt, ita aperte de nobis maledicunt, ut qui non norit nos tales esse putet. Quod si quis vera me non dicere existimat, in examen ducantur, nam neque rite latine loqui norunt, neque philosophiae partem ullam attigere, neque rationem artis intelligunt, nec praecepta medendi. Sed finxerunt sibi quaedam commenta, quibus illudant plebeculae. Sed postquam in hos sermones incidimus, audi rem ridiculam, atque suavem. Erat5, ut scis, Alciatus Iurisconsultus, vir omni laude dignus, qui nostram provinciam, nostramque aetatem miris modis, tum etiam monumentis illustravit. Prudens etiam in omni civilium actionum genere, utque brevi pertranseam immensum pelagus laudum suarum, humillima stirpe natus, divitias, nomen, stipendium, doctrinam, Regum amicitias sibi non vulgares comparavit. Sed haec omnia ex sorte. Sed praeter sortem, ut solus legeret, collegii Mediolanensis societatem & ordinem senatorium, maiora etiam, si non modo curasset, verum non neglexisset, habiturus. Monumenta quae reliquit, dii boni, qualia, & quam multa sunt. /35r/ Hic igitur tantus vir, cum aegrotaret, vel infelicissimis medicis, vel omnino imperitis utebatur, novissime autem ex omnibus, qui Papiae degebant, unum penitus literarum expertem, sibi delegit inter tot praeclaros viros, eumque solum, sub quo mortuus est. Improbabis consilium viri, at ego probo. Voluit videri, puto, vir sapientissimus mortis, ac tantae iacturae medicinam non fuisse consciam. Itaque advocavit empiricum6. Quis enim novit an vitae pigeret, vel quod pedum doloribus nimium gravaretur, vel quod se ad summum gloriae pervenisse sentiret. Atque haec de causa dicta sint. Quid tandem ad rem dices? Ut tibi persuadeam de his nebulonibus minime oportere te esse solicitum. Nam cum tria sint, quae ad medicum spectant, eruditio, gloria, & valetudo incolumis, nemo mortalium efficiet unquam, ut haec tria simul assequatur. Nam & Galenus morbis pluribus correptus est, & gloriam sua aetate parvam est consecutus. Palam enim est ex ipsius monumentis, tum in primo methodi, tum de praesagio ad posthumum, tum in libello de ordine suorum librorum, non /35v/ fuisse illum inter praecipuos, sed multos Romae eum fama antecessisse. Quanquam valeret Galenus non parum artibus Graecis, essetque praedives, & huic rei maxime intentus, nec quicquam illi magis ad studia profuit, quam quod primas partes cum obtinere se non posse videret, desperans ad scribendum, legendumque se contulerit. Tuum igitur est horum trium unum relinquere: atque id tui est arbitrii. Omnia haec retinere non potes. Quod igitur minus est utile, aut necessarium, meo iudicio est, ut contentiones istas nebulonibus relinquamus, solidae vero eruditioni insistamus. Quandoquidem iam tu multo spatio processeris in arte, calleasque linguas, quae non solum tibi ornamentum magnum, sed commodum ad egregia inventa afferunt: tum vero & mathematicas. Desunt vero multa, atque praeclara, quae maximam utilitatem humano generi afferre possunt, in his, si mihi auscultabis, non in contentionibus versaberis. Tum tibi maiorem gloriam apud eruditos praecipue, magisque perennem, comparabis, Deoque, si non fallor, gratus eris. Hoc enim est talenta multa non abscondisse7. Sed si hoc tibi /36r/ consilium praebeo, quali mihi praestat uti? An ego in me probabo, quae in te reprehendam? Absit. Itaque nisi tua causa esset, ab hoc munere libenter abstinerem. Sed amicitiae non parum, officiis vero erga me tuis longe plus condonandum censeo. Mos tibi geratur. Sed video quid dices, Galenus & ipse multa adversus contentiosos scripsit: Fuchsius etiam, tum alii. Sed Galeno nihil illa profuerunt, imo multa eius utilia monumenta solum ob id interiere. Ipse vero logiiatros8 vocatus: nec forsan immerito, homo enim fuit, nullus homo labe caret. Quid Fuchsius egerit hac in parte, non curo. Unum est inclytorum virorum vitia non esse imitanda, sed virtutes. Vitia autem, etiamsi in Deo (quod nefas9 est dicere, ille mihi qui solus ignoscere potest, quique animum meum novit solus parcat) esse possent, virtutes non essent. Nulla enim maior est contrarietas, quam virtutis & vitii. Quo fit ut etiam opus tuum, quod mihi mittere velle dicis, antequam typis excudatur, hoc solo nomine suspectum habeam quasi gloriae excellentis viri videaris invidere. Illud maius accedit, quod si probavero, videbor quasi huius coepti au-/36v/tor, a quo maxime non solum absum, sed plurimum natura abhorreo. & tamen scio pugnabis acerrime contra hominem. Laudo vigilias tuas, ingenium & eruditionem suspicio, propositum contradicendi a natura mea valde est alienum, tum maxime de bonis literis benemerito. Considera mi Thaddaee, quam pauci nunc sint bonarum literarum studiosi, & longe pauciores qui faveant illis. Multum10 igitur debere nos sentimus Fuchsio, qui etiam praeter eruditionem leporem addidit, & brevitatem, ut viventium scripta cum voluptate legi coeperint. Laudarem11 Manardum in hoc genere, nisi omnia vir ille miscuisset magno artis damno. Hic vero non abhorret a recta medendi via, in qua & methodum scripsit. At erravit in quibusdam, sit ita, quandoquidem nesciam nec in quibus, nec quomodo accusetur a te. Quis est mortalium sine errore? Ego patiar si quae errata in posterioribus aeditionibus inveneris, nam in prioribus scio multa esse, libenter corrigi. Passus est se Petrus corrigi princeps Apostolorum12, ego obnitar veritati impudens? Absit. Itaque mitius cum illo ages, atque ego, si modo ita vis, ut inspiciam, quae-/37r/cunque illius scripta sunt, ad meliorem sensum traham. Quod si ille non patietur, tuum fuisse inventum sciet, non meum. Ego nihil nisi ad concordiam inter vos permiscebo. Mallem ut videatur certamen ob veritatis inquisitionem, quam iurgium, aut contentio aliqua. Speciem habeant auctarii cuiusdam ad rem literariam, non rixae, aut maledicentiae, aut odii, vel livoris: quamquam ab hoc plurimum te abesse putem. Dices, ille maledixit Montuo, Avicennae, Mesue, Brasavolo: iam dixi vitia clarorum virorum non esse imitanda, sed virtutes. Habet linguam Latinam satis politam, graecas literas callet, brevis est, & minime nugax, & clarus, ac ordinatus, Galeni libros saepius revolvit, multam habet simplicium medicamentorum cognitionem, multa scripsit, docet libenter quae novit, laboriosus homo certe, & eruditus. Eos ne imitaberis, qui vestem ornatissimam ac pretiosam intuentes, nihil inspiciunt, nisi maculam parvam, & in eam solum, omni relicto decore, oculos coniiciunt? Deinde non sunt ingenia sua, ut Italica: Germanus est, ferocius insurgit forsan, quam par est, tu vis illum imitari in uno vitio? Non. Vis ulcisci, neque /37v/ te, neque me laesit, nec forsan tua improbabit, cum viderit. Habet multos hostes, a quibus se tueatur, Cornarium, Matthiolum, atque alios. Itaque spero multa, & praeclara de te, aveoque quam primum librum tuum videre, ego non emendabo, sed discam nova. Omnes enim omnia sciunt, non unus omnia, maiorque est mihi longe voluptas in discendo, quam in ostentatione. Quid enim ego potero in alia messe, diutiusque a nobis excussa. Rescribam tamen, quoniam ita vis, quae mihi quasi per transennam occurrent. Sed de his satis, ad rem revertor. Scribis13 contendisse te cum Cigalino, ego hominem illum non novi, magisque inter medicos egregios, ut intelligo, quam illos, qui eruditione inclaruerint recensendum puto. Nam neque quicquam scripsit, quod emiserit, nec professus est publice, nec vertit quicquam, nec tamen quin id, aut ea omnia facere potuerit nego. Sed ut Philosophus ait, non coronantur in olympicis, qui vincere potuerunt, sed qui vicerunt14. Omittam igitur de sententia hominis mortui quicquam dicere, quoniam invidiosum, & absque proposito videretur. Claros viros quidam dum recenset, Odo-/38r/nes numerat, atque alios incognitos homines. Ego15 nostra tempestate Fuchsium, Cornarium & Brasavolum audeo ex scriptis claros nominare, quorum scripta plura, passimque leguntur. Curtium, nisi audissem16, non auderem his adnumerare. Montanum inter celebres esse aiunt, non nego, non tamen possum affirmare. Scripsisse quaedam dicunt, si exibunt & probabuntur, laude dignus est. Quod vidi, ut ex ungue leonem, opusculum, ingenium acre, & iudicium ostendit, eruditionem nullam. Neque locus postulabat, aut admittebat. Et haec de medicis, nam in philosophia, & aliis artibus multos fortasse quis proferet. Haec volui subiecisse, quod nemo authoritate tui iudicis moveatur. Deinde quod non probem, quasi de litibus agatur & re pecuniaria, haec iudicia committi viris nisi famosissimis, velut17 Regio medico Sylvio, vel Fernelio, vel erudito atque probato, veluti ex tribus his, quos nuper nominavi, aut qui utranque gloriam sit assequutus, velut18 Vesalio. Quae enim temeritas est, iudicium salutis humanae uni viro, pene ignoto, committere? Sed fuerit ille eruditissimus, imo ne uni aliorum tantum tale iudicium est committendum. At dicas, quid fiet, relinquatur /38v/ indiscussum[?]. Praestat errare in parte, quam in omnibus, plurimi authoritate virorum plus moventur, quam ratione. Itaque ne meam sententiam tanquam certam exposcas, sed ut testem in tanto negotio. Senatus super unius pauperculi vita pluribus diebus disputat, quem sontem tamen esse constat, nos iudicium proferemus, quo multi insontes, & clari viri periclitabuntur?

Ergo quaestio talis est: An in omni morbo laterali, oxymel conveniat? Primum praesuppono, quod non in omnibus morbis acutis, tertio de victu in acutis19, quia non diceret quibus dandum, & quibus non: & infra20 saepius, non dicit semper, & infra21 adhuc docet quibus non convenit, scilicet his, qui erosionem habent in intestinis: ex quo colligo ibi secundum, scilicet, quod oxymel non in omni morbo laterali convenit: patet, quia non ei, cui iungitur erosio intestinorum, ut ibidem colligitur, hoc autem est ratione coniuncti. Tertium, neque in omni morbo laterali simplici, quia non in mortali, dicente Galeno, quod quicquid scripsit Hippocrates, de servandis scripsit, recordantibus nobis, quod deploratos curare non oportet, /39r/ secunda Aphor.22 Quartum, neque semper, quia Hippocrates, tertio de victu in acutis23, prohibet cum nihil expuitur, hoc autem est, cum est initium morbi, & per totum ferme augmentum, ideo dicit, quod cum non sorbitione ptisanae, sed solo potu utuntur, oxymel non convenit. Galenus non intelligit de ratione temporis, sed usus atque erroris eorum, qui toto morbi tempore abstinebant a ptisana. Hoc innixus fundamento, quod in sequenti sectione24 dicat Hippocrates, quibus igitur toto morbi tempore oxymel convenire existimaveris? Igitur Hippocrates videtur velle, quod conveniat in omne tempore. Sed non est ita, Galenusque, servata tanti viri authoritate, hic non intellexit Hippocratem. Hippocrates enim nobis insinuat, quod cum solo potu utendum est, non convenit oxymel, tum quia possit excitare tussim, cum nihil expui possit, tum quia tormina, quae postmodum comitantur, frigus extremorum, & virium imbecillitas. Vult ergo quod in quibusdam morbis toto tempore convenire possit25: vel ratione naturae, vel aetatis, vel virium. Sed neque omne oxymel, & hoc est quintum: nam acre neque convenit in /39v/ difficili sputo, cum virtus fuerit imbecillis maxime26. Nec melancholicis, quia effervescere facit melancholiam acetum27: nec mulieribus, quia uteri dolorem provocat, iuxta Hippocratis sententiam eo loco28.

Quaesitum igitur hoc modo restringi debet: An in omni morbo laterali, salubri, simplici, oxymel moderatum, a tempore initii maturationis usque in finem conveniat? Pro quo scire oportet primum naturam oxymelitis, quod enim est temperatum, neque excalefacit, nec refrigerat, octavo artis curativae29. Secundo lenit ratione mellis pectus ipsum, tertio de victu in acutis30. Tertio dissecat, ut ibidem docetur, aceti scilicet ratione. An vero nutriat, & est quarta utilitas, declaratum est a nobis in tertio contradicentium31. In morbo igitur laterali, cum componatur ex febre & abscessu, requiruntur quae non calefaciant: nam mulsa calefacit evidenter, undecimo artis curativae32: oxymel autem non, ut dictum est. Hac igitur prima ratione convenit. Secundo requiritur, ut sputum possit facile educi, hoc autem simpliciter pendet ex lenitate partium pectoris, sed & hoc, ut declaratum est, prae-/40r/stat oxymel. Lenit enim pectus. Igitur hac secunda ratione convenit. Tertium, de quo proprie dubitabat Cigalinus ille, ut tu dicis, est utrum dissecando semper prosit. Nam cum semper morbus lateralis a bilioso humore fiat, ut etiam Aetius in octavo libro docet33, non videtur hic huiusmodi lentus, quare neque dissectione indigere. Ex quo Cigalinus ille, ut dici solet, toto coelo aberrare visus est, qui illud convenire, ut dicis, in prima eius epistola existimavit, quando lateralis morbus ex pituita oriatur, cum talis morbus minime sit lateralis, sed laterali similis, quod etiam sentire visus est Avicenna. De vero igitur laterali morbo, qui a bilioso sanguine fit, sermo sit, primum praesuppono quod de salubri morbo laterali loquamur, ut dictum est, in quo sputum debet, inquit Hippocrates esse admodum permixtum ex bile flava, dicit Galenus & pituita, secundo prognosticorum34. Permixtio autem fit, aut cum est lentoris maximi, aut cum pituita excoquitur, quarta aphorismorum35. Sed & pituita per se lenta est, in hocque quasi ab humore crudo distinguitur. Galenus octavo de decretis36, & sumptum est ex primo de humana /40v/ natura37, pituita omnium humorum est maxime viscida. Aduritur autem & a bile, ut dictum est, & a calore febris, & per se talis est, ut indigeat manifeste dissecantibus. Pus etiam optimum, primo de differentiis febrium38, nonne crassum & consistens esse debet? Quod vero consistit lentum est necessario, & ob lentorem igitur, & ob crassitiem puris oxymel convenit. Nec mirum ob id Erasistratum existimasse, aut vocasse humorem crudum pus, scilicet quod lentore, & colore, ac crassitie ei similis esset. Qui igitur citra affectum haec cogitat, facile intelligit, cum morbus lateralis sputum efficit, & concoquitur, oxymellis usum, natura mediocris, utilem esse. Plura scripsissem de hoc, si per negotia liceret: sed in re tam perspicua maiore commentario opus non est. Vale. Mediolani IIII. Idus Augusti.


Notas

1 Tésalo de Tralles, médico griego residente en Roma y muerto antes del 79 d. C. Pertenecía a la escuela de los metódicos, que se desarrolló a finales de la antigüedad en abierta oposición a la tradición hipocrática, y nos es conocido principalmente por las críticas que le dirigió Galeno. Para Cardano, que acepta a pies juntillas el veredicto del médico de Pérgamo, Tésalo es ante todo el paradigma del médico ignorante, imperito y ambicioso, que ejerce y pretende la excelencia en la medicina por medios ajenos al propio arte. Cfr. De sapientia (1544), pp. 170 y 259 (OOI 551b y 578a). Siguiendo este paradigma, Cardano escribió una Actio in Thessalicum medicum, contra un médico innombrado coetáneo suyo ―probablemente el mismo al que se alude aquí―, que fue impresa junto a los Somniorum Synesiorum (OOI 169-178).
2 Juvenal X, 221.
3 [In marg.: Cap. 2] De methodo medendi libri XIV, Kühn X, p. 172, ll. 11-14.
4 [In marg.: Cap. 1] De methodo medendi libri XIV, Kühn X, p. 4, ll. 3-ss.
5 [In marg.: Alciatus]
6 En OOVII, 272b se lee imperitum por empiricum.
7 Alusión a Marcos 25, 14-ss.
8 Tentativa de latinización de λογίατρος: «médico sólo de palabra», «sofista de la medicina». Cfr. Galeno, De libris propriis liber, Kühn, 19, 15.
9 En el original: nephas.
10 [In marg.: Fuchsius]
11 [In marg.: Manardus]
12 Cfr. Gál. 2, 14.
13 [In marg.: Cigalinus]
14 Cfr. Aristóteles, Ética a Nicómaco, 1099a 4-ss.
15 [In marg.: Cornarius. Brasavolus. Curtius. Montanus]
16 Cardano, en efecto, fue discípilo de Matteo Corti en Pavía y Padua, cfr. De vita propria, OOI 26b.
17 [In marg.: Sylvius. Fernelius]
18 [In marg.: Vesalius]
19 [In marg.: Tex. 1]
20 [In marg.: Tex. 24]
21 [In marg.: Tex. 32]
22 [In marg.: Com. 29]
23 [In marg.: Tex. 36]
24 [In marg.: Tex. 37]
25 [In marg.: Tex. 33]
26 [In marg.: Tex. 28]
27 [In marg.: Tex. 38]
28 [In marg.: Tex. 39]
29 [In marg.: Cap. 4]
30 [In marg.: Tex. 30]
31 [In marg.: Tract. I. Cont. 17] El tema (“Oximel an nutriat”) no aparece expuesto en ninguna de las versiones del Contradicentium medicorum publicadas en vida de Cardano (Venecia 1545; Lyón 1548; París, 1564; París, 1565), sino en la versión póstuma, en diez libros, que fue recogida en la edición de 1663 (OOVI 879a-b). Nada tiene de extraño que la referencia que apunta aquí Cardano no coincida con la que hallamos allí (libro IX, contradicción 10), dado que fue una obra en continua ampliación y refundación (cfr. DLP pp. 127, 141, 154, 193, 255-256). Más curioso, sin embargo, me parece el hecho de que Cardano proponga a su exalumno un trabajo inédito sin la menor explicación. En la siguiente carta Duno declara no haberlo leído.
32 [In marg.: Cap. II]
33 [In marg.: Cap. 68]
34 [In marg.: Com. & Tex. 44]
35 [In marg.: Com. 53]
36 [In marg.: Cap. 6]
37 [In marg.: Tex. 32]
38 [In marg.: Cap. 6]



3. Taddeo Duno a Cardano. Asso, 1 de octubre de 1551.

Fuente: Íbid., ff. 40v-55v.

THADDAEUS DUNUS ME-
dicus, Medicorum longe eruditissimo
Hieronymo Cardano, profes-
sori publico, S. D.

/40v/

Pergratae mihi fuere literae tuae duobus /41r/ potissimum nominibus, praeceptor mi, tum quod quanti me facias luculenter ostendant, tum vero quod sententiam meam de oxymelite corroborent. Habeo tibi gratias immortales, quod dignatus sis mea causa tantum laboris suscipere. Debebam tibi alias non parum, nunc debeo longe plus, adeo ut nunquam futurus sim solvendo. Literis tuis respondissem citius, si per negotia licuisset. Nunc cum aliquantulum ocii sim nactus, propter integram, qua fruuntur homines, valetudinem (non enim opus est medico bene valentibus, nisi ad sanitatem tuendam) paucis respondeo. Scribis satis prolixe adversus empiricos, adversus inquam, nebulones, artis inimicos, recte facis, digni enim sunt qui ab omnibus rideantur, imo qui ex hominum commercio tollantur, ne impune tot homines iugulent. Verum non oportet saepius in refellendis illorum nugis pretiosum tempus terere, satis est artem ab illata iniuria ac contumelia vindicare, missos itaque hos faciamus.

CARDANUS.

Quandoquidem iam tu multo spacio /41v/ processeris in arte, calleasque linguas.

DUNUS.

Suades, quantum intelligo, ut relicta praxi, conferam me ad profitendum, ut nebulonum istorum contentiones fugiam. Praeclara sane res est publice docendi munus: verum longius ego absum ab hoc proposito, quam tu a proposito contradicendi, a quo tamen dicis te longissime abesse. Abhorreo vero ab officio docendi pluribus de causis, quas singulas nunc nihil opus est recensere. Neque ego sum ita gloriae cupidus, ut ob hanc velim relicta actione, ad contemplationem me conferre. Praeterea (quod plurimum refert) ego non sum praeditus ea eruditione, ea eloquentia, ea dicendi copia, quae publice docentibus necessaria est. Non possumus omnes pervenire ad eum gradum. Ego non despero, sicuti Galenus, ut scribis, quia huiuscemodi contentiones, & rixas iam olim ferre assuevi: gloriamque popularemque auram semper parvifeci. Postremo, non minorem utilitatem adferre possum hominibus medendo, quam docendo: nec magis a contentionibus liber ero /42r/ legendo, quam medendo: scio nanque quot quantaeque contentiones, & lites, & inimicitiae oriantur inter lectores. Quorsum praeterea medicinam disceremus, si nemo eam exercere vellet? Proinde praestat, ut coepi pergere, quam propositum mutare: ago tamen tibi multas gratias pro tua in me benevolentia, & opinione de me concepta.

CARDANUS.

Considera mi Thaddaee, quam pauci nunc sint bonarum literarum studiosi, & longe pauciores qui faveant illis. Multum igitur debere nos sentimus Fuchsio, qui etiam praeter eruditionem leporem addidit, & brevitatem, ut viventium scripta cum voluptate legi coeperint.

DUNUS.

Plurimum honoris defers Fuchsio, plurimumque illi faves, nec immerito, laude enim cumulatissima dignus est. Ego enim, tametsi libros de illius erroribus scripserim, Fuchsium semper magnifeci: imo nescio an alius quisquam ita fuerit unquam addictus Fuchsio, atque /42v/ ego, unde & Fuchsiistam me appellitabas, quando Ticini te praeceptore arti operam dabam. Cur enim in pretio eum non haberem, qui pro virili artem medicam iuvare atque illustrare iam diu conatus est? Intelligis ergo, praeceptor colendissime, me Fuchsium multum venerari, ut certo tibi persuadeas me non livore, non malevolentia, non studio maledicendi, non aucupandae gloriae gratia, non quod gloriae excellentis viri invidiam in arenam descendisse, sed in primis atque potissimum ut coactas locorum interpretationes, & praecepta minime consentanea ab ipso tradita quoad facere possem emendata & repurgata darem. Proinde non est ut suspectum habeas opus meum, nisi suspectum habeas pro veritate certamen. Cum ad te misero librum, cognosces non esse paucos nec leves errores, quos ego in Fuchsio deprehendi: nec tamen nego virum excellentissimum esse. Nemo mortalium omni ex parte absolutus est. Absolvi libros tres, quos brevi emittam, si Domino placuerit. Utinam vero ex iis tantum utilitatis capiant studiosi, quantum ego laboris tuli in conscribendis ipsis. Missum etiam faciamus Fuchsium hoc loco.

/43r/ CARDANUS.

Laudarem Manardum in hoc genere, nisi omnia vir ille miscuisset magno artis damno.

DUNUS.

Quantum honoris Fuchsio defers merito, tantundem immerito subtrahis Manardo. Quis enim ex doctissimis medicis est, qui Manardum non veneretur & colat? Quis est qui non fateatur, illum de arte optime meritum esse? Sane inter alios Fuchsius tuus, & meus, passim in libris suis de Manardo optime sentit, nam etiam ex ipso multa praeclara sumpsit, quocirca in apologia contra Puteanum Fuchsius haec habet. Quare debuisset de Manardo, viro doctissimo, & de re medica optime merito, atque me, paulo modestius pronuntiare, quam ut nobis totam methodi, quae simplicium medicamentorum facultates nosse docet, notitiam adimeret. Quid Manardus in ea potuerit, docti omnes novere.1 Et in fine eiusdem apologiae: Et quod in hunc disceptandi campum non alia, nisi famae, aut nominis, la-/43v/cessendis sugillandisque bonorum ac doctissimorum virorum, Manardi potissimum iam mortui, & de re medica non male meriti, monumentis, aucupandi gratia descenderit2. Item libro sexto Epid3. Mirum autem, inquit, qua fronte Manardi epistolas medicinales tanquam parum eruditas, & nihil commodi suis lectoribus adferentes notare ausus fuerit, cum una duntaxat interdum epistola plus solidioris doctrinae habeat, quam vel centum Montagnanae illi collatae, habere queant. Haec Fuchsius. Sylvius vero, quem tu regium medicum vocas, in ea epistola, quae suo eleganti ac polito Mesuae praefixa est, scribit4: An quaeso Manardus, aetate nostra medicus longe doctissimus, obscuram & sordidam Mesuae versionem, verius quam Mesuen, emaculare alicubi, passim clariorem reddere tentasset, nisi eximium aliquem illum scriptorem existimasset? Quid maiora pro Manardo canam? Obiter hoc addam, quod cum scribas propositum contradicendi, a natura tua esse alienum, frequentissime tamen Manardo contradicis, atque quodammodo (parce mihi) extinctum cupis, cum tamen eius viri scripta longe sint utilissima.

/44r/ CARDANUS.

Scribis contendisse te cum Cigalino, ego hominem illum non novi, magisque inter medicos egregios, ut intelligo, quam illos qui eruditione inclaruerint recensendum puto, & infra. Quae enim temeritas est iudicium salutis humanae uni viro pene ignoto committere?

DUNUS.

Scias me nihil temere fecisse. Primum enim ego sive illi, sive tibi, sive alteri cuicunque tale iudicium ita committo, ut integrum mihi semper esse putem respondere, si minus mihi satisfactum fuerit, quam speraverim, & novos iudices deligere, quoad veritas elucescat. Itaque5 literis D. Cigalini ad me datis semper respondi, & tuis nunc respondeo. Praeterea quoniam Cigalinum ego non noveram, nisi celebri fama, cautius hoc iudicium illi commisi, ideoque in exordio primae epistolae, quam ei misi, in hunc modum scripsi. Ego protuli Hippocratem & Galenum, quorum testimonia ipse audire noluit, sed dixit, se libenter subiturum iudicium tuum /44v/ hac in re, utrum scilicet in pleuritide conveniat oxymel, an secus? Ego vero nihil respui, praecipue quod intelligam te in Graeca atque adeo vera, puraque medicina consummatissimum. Talem autem esse Cigalinum, qualem fama referebat, cognovi ex illius ad me datis epistolis. Linguam utranque pulchre callebat, in arte plurimum versatus erat, ingenio pollebat, & multa eruditione praestabat. Ego Cigalini memor ero quandiu vivam, & mortuum semper exosculabor. Ergo non temere, quod scribis, tale iudicium ei viro commissum fuit: & ut verum fatear ingenue, non admodum male sentit, alias enim ab illo literas accepi, postquam ad te scripsi.

CARDANUS.

Ergo quaestio talis est: An in omni morbo laterali oxymel conveniat?

DUNUS.

Quaestio quae habetur in epistola ad te missa non ita sonat, ut scribis, sed hoc potius pacto: Convenitne oxymeli pleuriticis iis, quibus humores biliosi cau-/45r/sa morbi existunt? Non enim pleuriticis quaelibet a biliosis humoribus fit: sed alia quidem a biliosis, alia vero a pituitosis, alia autem a melancholicis, alia demum a sanguineis, ut infra patebit. Quia vero Cigalinus solum in hoc a mea sententia deflectebat, quod diceret oxymeli biliosis pleuriticis, causa considerata, non convenire, ideo quaerebam abs te, an in dicta pleuritide propinari deberet, nulla facta mentione causae, neque symptomatum. In prima disceptatione contra empiricum illum Zoium, contendebam oxymeli salubre esse pleuritico, sine distinctione causae, vel symptomatum, quia ipse absolute dicebat, medicamentum id in morbo laterali dandum nequaquam esse. Cigalinus vero affirmavit quidem convenire (& ita Zoii absurdam sententiam sustulit) sed coepit distinguere causas a symptomatibus, & causam a causa. Itaque ratione symptomatum dari posse in omni pleuritide, ratione vero causae non item: sed solummodo in pituitosa pleuritide. De melancholicis & sanguineis neuter nostrum mentionem fecit. Quanquam autem quod ego ab initio quaerebam, iam satis demonstratum esset in primis epis-/45v/tolis, exercitii tamen gratia ulterius ego processi, ostendique luculentissime, oxymeli convenire in pleuritide biliosa, tum ratione symptomatum, tum etiam ratione causae. Hic vero te etiam ad hoc negocium elegi, ut partem laboris huius susciperes: qui pro me pulchre quidem iudicas, sed tamen quaedam scribis, quae auribus meis aliquantulum infesta sunt, quibus oportet, salva pace, respondere. Ego enim non hoc solum quaero, ut aliquis meam in sententiam eat, sed etiam ut cum ratione id faciat.

CARDANUS.

Quaesitum igitur hoc modo restringi debet. An in omni morbo laterali, salubri, simplici, oxymel moderatum, a tempore initii maturationis, usque in finem conveniat?
DUNUS.

Quaesitum non videtur eo modo restringendum, particulae enim istae omnes: omni, salubri, simplici, oxymel moderatum, a tempore initii madurationis usque in finem, supervacaneae sunt, quanquam /46r/ ultima particula alicuius sit considerationis. Primum enim dictum iam est antea, me solummodo quaerere, an in biliosa pleuritide. Licet tu particulam, omni, adieceris, non quod subintelligas omnes causas (unam enim duntaxat lateralis morbi causam statuis) sed quod eam cum alia particula, simplici, coniungas. Secundo, cum loquamur de curandi modo, cumque curemus solos salubres morbos, postquam ita vis, iuxta testimonium citatum e secunda aphorismorum sectione (quanquam saepe fallamur putantes perniciosos esse morbos, qui non sunt, & contra salubres, qui malum habent exitum) quorsum addere salubri? Tertio, cum erosio intestinorum non sit symptoma pleuriticorum, sed alia affectio, quae quibusdam pleuriticis accidit: cumque nihil omnino negocii habeat cum pleuritide, nihil opus est addere, simplici. Hic nanque quaerimus, an oxymeli conferat pleuritico, quatenus est pleuriticus. Non omnibus autem pleuriticis accidit erosio intestinorum. Quarto, cum simpliciter oxymeli dicimus, mediocre intelligimus, sive id quod Galenus componit libro 4. sanitatis tuendae6, ex parte una aceti, mellis /46v/ optimi partibus duabus, aquae fontis partibus quatuor, simul coctis ad tertiam, vel quartam, quod quidem moderatum evadit. Quintum vero videtur quidem aliquid difficultatis habere, tamen arbitror & id corrigendum esse, tametsi subtiliter abs te consideratum sit. Scribis Hippocratem prohibere oxymelitis usum, tertio de victu in acutis7, cum nihil expuitur, & id esse, cum adhuc est morbi initium, & pars augmenti. Sed ego haec in Hippocrate non invenio (atque illud est advertendum, quod nihil expuere non ad morbi tempora, sed malignitatem eiusdem referendum est), textus enim citatus ita habet: Qui autem non sorbitionibus, sed potione sola utuntur, his non semper oxymelite uti expedit, praesertimque quod intestina abradantur, fatiscantque & succumbant, & quae sequuntur. Hoc loco Hippocrates non dicit, abstinendum esse ab oxymelite cum nihil expuitur, sed dicit, non semper dandum esse oxymeli his, qui sola utuntur potione. Quid autem sit illud, non semper, Galenus paulo clarius docet, inquiens: iis non per totum morbum est conveniens oxymeli. Sed neque Galenus satis clare id docuit, non enim dicit quo /47r/ tempore morbi satius sit ab oxymelite temperare, aut quomodo intermittendum sit. Subdis Galenum non intellexisse Hippocratem, & ut in pauca rem contraham, contendis non esse dandum oxymeli in principio morbi, & per totum ferme augmentum. Sed in contrarium est Hippocratis & Galeni sententia evidentissima, tum in tertio8, tum in primo de victu in acutis9, ubi Galenus non procul a fine commentarii scribit. Cum igitur virtus ad morbi usque iudicationem sine ptisanae sorbitione suffecerit, oxymeli & aqua mulsa satis sunt: oxymeli quidem vim medicamenti solam habens, aqua mulsa vero cibi pauci & imbecilli. Ecce quod Galenus oxymeli dat ab initio morbi usque ad iudicationem iis, qui validis sunt viribus, hoc est, iis qui non indigent sorbitione ptisanae. Iis vero, qui viribus sunt imbecillioribus, exhibet & oxymeli, & ptisanae sorbitionem, illud quidem pro medicamento, hanc vero pro cibo & medicamento simul. Textus vero 37. libri tertii sic habet. Quod si potum hunc & quidem multum per totum morbi tempus profecturum existimaveris, paulum aceti, tantumque ut duntaxat sentiri possit, /47v/ infunde, &c. Cuius rei rationem Galenus in commentario exponit. Quod dicis Galenum non intellexisse Hippocratem, aliae utriusque authoris sententiae te regardunt. Iis quidem, qui ita perniciose habent, ut nihil expuant, oxymeli utilitatem non adferre dixerat, quanquam etiam non simpliciter oxymeli inutile, aut potius noxium dixerit, sed oxymeli quod valde acre est. Hinc vero non sequitur, oxymeli, quod temperatum est, iis, qui perniciose non habent, vel non dandum, vel non utile esse. Demum cum in morbi initio & per totum fere augmentum nihil expui ais, manifeste & Galeno, & Hippocrati quoque, imo & experientiae contradicis. Hippocrates enim ait9: Si inter initia sputum apparuerit, morbum facit breviorem: non modo autem breviorem, sed etiam minime malum. Optimum enim signum est bonae iudicationis intra dies paucos sequuturae, si statim primis diebus expuere incipiant. Tametsi autem non expuant primis diebus, expuunt tamen durante principio, & in augmenti initio, ut Anaxionis historia ab Hippocrate recitata, & a Galeno multis locis explicata luculentissime docet. Nisi haec quae adduxi sufficerent, adde-/48r/rem adhuc plura, sed video non opus esse prolixiori demonstratione.

CARDANO.

Pro quo scire oportet primum naturam oxymelitis, quod enim est temperatum neque excalefacit, neque refrigerat, octavo artis curativae.

DUNUS.

An oxymeli temperatum sit, ita ut nec calefaciat, nec refrigeret, paulo diligentius investigandum nobis erit, cum alii inveniantur medici, qui non modo non refrigerare (cum nos supra refrigerare dixerimus) sed ne temperatum quidem esse (quod tu tamen censes) existiment, ideoque in calefacientium numero ponant. Rationibus autem videntur adduci huiusmodi. Oxymeli componitur ex aceto, melle, & aqua: mel calefacit, acetum partibus quibusdam calidis non destituitur: aquae vero frigiditas horum caliditatem superare, & frangere, imo ne temperare quidem potest. Itaque concludunt oxymeli non modo non refrigerare, sed ne temperatum quidem esse, & iccirco calefacere. Ut vero rem plenius & melius explicemus, paulo altius /48v/ exordiendum erit, a facultatibus scilicet, sive qualitatibus primis activis ipsorum simplicium medicamentorum, e quibus oxymeli conflatur. Etenim cum hoc compositum sit medicamentum quoddam, nisi qualitates earum rerum, ex quibus constat, cognoverimus, certi nihil pronuntiare poterimus. Mel10 igitur calefacere omnes quidem affirmant, & in secundo calefacientium ordine ipsum collocant. Aquam contra refrigerare, nemo est, qui negare audeat. Caeterum11 de aceto non modo variae, verumetiam contrariae veterum sententiae fuerunt, cum alii refrigerare, alii vero calefacere pronuntiaverint, quanquam ordinem aut gradum non expresserint. Galenus autem rem accuratissime examinans libro primo simp. med. cap. 19. & 21. & lib. 14. cap.12. & lib. 8. cap. proprio de aceto, habere quidem ipsum in se partes quasdam calidas, magis tamen frigidum esse, quam calidum concludit cap. 19. libri primi. De gradu porro frigiditatis illius similiter dissentiunt, qui post Galenum vixerunt medici. Etenim alii in secundo gradu refrigerare statuunt, alii aliter tradunt. Ego12 vero ausim (siquidem Galeni placitis inhaerendum /49r/ sit) in tertio refrigerantium ordine collocare. Ut autem sic sentiam multis moveor rationibus, quas nunc subiicio.

Caliditatis, frigiditatis, siccitatis, & humiditatis, vel calefacientium, refrigerantium, siccantium, & humectantium gradus sic a Galeno lib. 5. simp. med. cap. ultimo distinguuntur, ut ea primi gradus esse dicantur quae calefaciunt, refrigerant, siccant, aut humectant tam obscure ut sensu iudicari non possit, sed rationali demonstratione probari opus habeat. Secundi autem ordinis ea sint, quae sensibilem imprimunt qualitatem, atque ideo manifeste tale quid agunt. Porro tertii gradus ea censentur, quae non modo manifeste, verumetiam vehementer. Dicamus autem vehementer, vel valide, vel potenter, vel strenue, vel fortiter, vel non ingenerose, nihil referre arbitror, quia his omnibus, aut etiam pluribus locutionibus promiscue & Galenus, & caeteri medici utuntur, quando tertium gradum indicare volunt. Galenus itaque libro I. simp. med. cap. 32. acetum strenue refrigerare scribit. Est igitur tertii ordinis refrigerantium. Quod enim Latinus interpres, strenue, vertit, id Graece est οὐκ ἀγεν-/49v/νῶς, id est, non imbecilliter, vel, non instrenue: qua quidem loquendi formula alibi quoque usus est tertium exprimens gradum, ut libro sexto simp. med. cap. de abrotono. Postquam enim dixisset abrotonum calidum & siccum esse in ordine tertio, paulo post adiecit: ὥστε καὶ θερμαίνειν καὶ ξηραίνειν οὐκ ἀγεννῶς. Et libro 3. simp. med. cap. 6. in fine, acetum valide refrigerare scribitur: nam Graece est, ἰσχυρῶς, quod est, fortiter, vel valide. Omnem autem litem dirimit locus in 4. libro, cap. 12. simp. med. ubi Galenus ait: Multis enim numeris acetum plus ab iis, quae moderate sunt calida, ad frigiditatem recessit, quam mel ad caliditatem. Diximus vero supra mel in secundo gradu calidum esse, hoc est, a moderate calidis, sive a temperatis, ad secundum usque gradum ascendere. Si autem aceti frigiditas mellis caliditatem multis numeris vincit, an non in tertio gradu, eoque perfecto, acetum ponendum sit, tu te considera & iudica.

Videamus porro qualenam temperamentum fiat commixtis simul aceto & melle, ut hinc etiam discamus refrigerarene possit oxymeli. Galenus ipse loco nunc citato scribit: Porro si plurimo melli ace-/50r/ti paulum admisceas, statim & calorem & frigus manifeste percipies. Nam si paulum mellis aceto permisceas, magis frigidum, quod fuerit mistum, quam calidum videbitur. Sin multo melli pauxillum misceas aceti, plus calefacere, quam refrige[ra]re conspicietur. Et si pari mole utraque miscueris, acetum tamen etiam viribus superare comperies. Quod si (ut dictum est) plus sit multo mellis, quam aceti, aequalia rursum frigus & calorem in ea mistura comperies. Rationem deinde horum reddens subdit: Multis enim numeris acetum plus ab iis, &c. sicut paulo ante citavimus. Si igitur plurimo melli aceti paulum admistum compositum facit aequale (nec id mirum, quandoquidem acetum plus frigidum est, quam mel calidum, partiumque tenuitate plurimum pollet, & magis penetrat) aceti pars una duabus mellis admista, sicut in oxymelitis compositione fit, compositum faciet frigidum magis13, quam calidum, partes enim duae mellis, respectu unius aceti, non sunt plurimum, aut multo plus mellis. Vincet itaque acetum, & ex his compositum frigidum magis, quam calidum esse rationi consentaneum /50v/ est. Additur praeterea aquae quadruplum, unde compositi ipsius refrigerandi facultas augetur.

Iam vero si ab effectis argumenta petenda sint, certe efficacissima in promptu habemus: Etenim Hippocrates libro 3. de ratione vict. in acut. in capite de oxymelite, aciditatem, quae ex aceto est, picrocholis, hoc est, biliosis competere scribit. Galenus autem locum istum exponens dicit, quod refrigerando convenit naturis illis amaram bilem accumulantibus. Et rursus Hippocrates viris magis, quam mulieribus acetum competere tradit: quod etiam Galenus sic explicat, quia uterum, qui nervosus est, refrigerando laedit. Etenim14 libro II. methodi med. cap. II. scribit Galenus idem, oxymeli nervosa laedere, id quod frigiditate sua efficit. Dicat vero quispiam: non contendimus de aceto, sed de oxymelite. Hippocrates autem & Galenus in tertio de victu in acutis loquuntur de aceto. Falleris, nam de oxymelite sermo est. Quanquam enim acetum nominatur, intelligendum tamen est de oxymelite, quod acetum habet: quippe purum acetum non sic datur bibendum. Sententia igitur horum authorum est, oxymeli picrocho-/51r/lis maxime convenire, melancholicis non item: mulieribus quoque minus, quam viris. Nam in undecimo methodi aperte scribitur oxymeli nervosa laedere. Superat itaque in eo frigiditas, nam si caliditas vinceret, tametsi quis illo frequentius uteretur, nullum tamen nervosis particulis adferret damnum, sed potius utilitatem evidentissimam. Non modo itaque non calefacere oxymeli ostendimus, sed etiam manifeste refrigerare.

Quoniam autem tu nec calefacere, nec refrigerare dicis, & Galeni pro te testimonium citas, in octavo methodi, cap. 4. inspiciendus erit Galeni locus, ut cognoscamus an quod dicis inde colligatur, sic autem habet: sed sicut dictum prius est, in alimentorum ratione sunt ptisana, & mulsa, in pharmacorum, oxymeli, & quaecunque incoquere in mulsa licet, ceu calamintham, & hyssopum, & origanum, & serpyllum, & irim, & apium. Verum haec omnia iusto sunt calidiora, ideoque febres accendunt, ita utique ut vinum. Oxymeli vero solum nec febres accendit, & strenue deterget, sic ut ea, quae glutinosa crassaque sunt dissolvat, & meatus obstructos liberet. Ex his colligere possu-/51v/mus oxymeli non calefacere, quia si calefaceret, febres utique exacerbaret, quod tamen non facit. Quod vero non refrigeret, neque ex his erui potest, mea quidem sententia, neque ex ullis aliis eius capitis, aut libri locis. Est tamen locus in 4. de sanitate tuenda, qui non parum tuae adstipulari sententiae videtur, sic enim scribit Galenus: Servandi igitur hi sunt in omni quiete, dandaque ipsis potio, medicamentaque sunt singula eius generis, quae attenuent, dissecent, & conficiant succorum crassitudinem idque citra manifestum calorem. Nam qui excalfacti vehementer succi sunt, hi in omnem corporis partem feruntur. Ergo nutries hos maxime oxymelite, aliquando etiam ptisanae, & mulsae exiguo quopiam. Oxymeli igitur, dices, medicamentum est, quod calorem manifestum non habet: si non habet manifestum calorem, temperatum est. Verum hoc non sequitur necessario, ut si manifestum calorem non habeat, temperatum sit: potest enim numerari in aliquo modo refrigerantibus. Deinde advertendum, quod non de solo oxymelite agatur, sed etiam de ptisana & mulsa, quae cum calorem aliquem habeant, manifeste tamen non laedunt, ptisana /52r/ praecipue. Mulsa vero magis quidem calefacit, & id Galenum non latuit, iccirco prudenter dicit, & mulsae exiguo quopiam. Etenim si copiosior daretur, proculdubio manifeste calefaceret: Oxymelitis vero usus, etiam multus, aut immodicus non calefacit, nec febres auget, sed15 ut Galenus in undecimo methodi ait, intestina radit, tussim excitat, & nervosa laedit. Postremo cum mediocriter acre oxymeli sitim restinguat, non alienum est existimare (tametsi in tertio de victu in acutis non fuerit expressum) ipsum hoc praestare tam refrigerando, quam humectando: nam sitis, in acutis praesertim morbis a bile originem ducentibus, non tam humectantibus, quam refrigerantibus quoque indiget, quod non minor sit praeter naturam calor, quam siccitas.

CARDANUS.

An vero nutriat, & est quarta utilitas, declaratum est a nobis in tertio contradicentium.

DUNUS.

Quid eo in libro scripseris, ego nondum vidi: Galenus certe libro primo, /52v/ de ratione vict. in acut. morbis16, oxymeli nihil nutrire scribit17, ait enim: Chondrus ergo pleuritico cibus tantum existit, oxymeli vero medicamentum. Nam ut chondrus quod multum nutriat, & alimentum succumve gignat satis crassum, tenuando, incidendo, vel abstergendo non est, sicuti ptisana, quae non modo alimenti, sed etiam medicamenti vim habet: ita oxymeli quod & incidit, & tenuat, & absterget strenue, nutrire non potest, sed tantum mederi, hoc autem potentissime. Rursus sententiam suam confirmat aut repetit Galenus dum ait18: Cum igitur virtus ad morbi usque iudicationem sine ptisanae sorbitione suffecerit, oxymeli, & aqua mulsa satis sunt, oxymeli quidem vim medicamenti solam habens, aqua mulsa vero cibi pauci & imbecilli. Solam inquit medicamenti vim habere oxymeli, quemadmodum ante dixerat, non etiam nutrimenti simul. Sed ex eo etiam, quod dicit, aquam mulsam parum & imbecilliter nutrire, colligere licet oxymeli nihil nutrire, quia acetum mulsae additum ut fiat oxymeli, per omnes partes velocius permeare eam facit, ut in succum alendo corpori idoneum permutari non possit. /53r/ Scribit praeterea Galenus lib. 8. methodi medendi cap. 4. Ubi vero modice vacuaveris, haud multo post aut nutrimentum aliquod, aut pharmacum ex iis, quae detergeant, exhibebis. Sunt porro non multa, quae in febribus id praestent: sed sicut dictum prius est, in alimentorum ratione sunt ptisana & mulsa, in pharmacorum oxymeli, & quaecunque incoquere in mulsa licet, &c. Hoc quoque loco oxymeli rationem medicamenti solam habere innuit.

Caeterum est locus in quarto de sanitate tuenda (quem supra quoque adduximus) ubi aperte videtur Galenus tradere, oxymeli in alimentorum ordine repositum esse. Locus sic habet: Servandi igitur hi sunt in omni quiete, dandaque ipsis potio, medicamentaque sunt singula eius generis (Graece legitur καὶ δοτέον ἐδέσματα τε καὶ ποτὰ καὶ φάρμακα, id est, & danda edulia, potiones, & pharmaca) quae attenuent, dissecent, & conficiant succorum crassitudinem, idque citra manifestum calorem. Nam qui excalefacti vehementius sunt succi, hi in omnem corporis partem feruntur. Ergo nutries hos, διαίταν οὖν αὐτοὺς, maxime oxymelite, aliquando etiam pti-/53v/sanae & mulsae exiguo quopiam. Sustinent enim hi victum, si modo alii ulli, tenuem, ipsa nimirum crudorum copia, quos paulatim concoquunt, ad corporis alimentum abutentes. Manifeste hoc loco scribit dandum esse in victus ratione oxymeli, ptisanam, & mulsam (codices, qui mulsi, pro mulsae, vocem habent, mendosi sunt, codex Graecus habet μελίκρατον). Igitur oxymeli non modo medicamenti, sed & alimenti quoque rationem habet. Non videtur tam stricte accipiendum esse illud, διαίταν αὐτοὺς, ut nutrire tantum significet, sed potius ut sit quasi curare tum cibo tum medicamentis. Danda enim iis, qui crassorum succorum multitudinem habent cibos, potiones, & medicamenta ait, quae tenuent & dissecent: pro cibo ergo ptisanam & mulsam, quae nutriunt simul & medicamentorum vice funguntur intelligo: pro potione autem & medicamento, tum mulsam, tum oxymeli: aut per cibum solam ptisanam, per potionem mulsam, per medicamentum oxymeli solum. Nisi ex iis, quae sequuntur, colligere velimus, ipsa nimirum crudorum humorum, quos concoquunt, copia, ad corporis alimentum translata, oxymeli nutrire qui-/54r/dem, sed non per se, verum per accidens, quatenus crudos crassosque humores pulcherrime tenuat & dissecat, ut natura his ad corporis alimoniam commode & utiliter abuti possit. Si tamen quis acrius contendat, oxymeli nutriendi vim aliquam habere, perpusillam quidem illam, cum eo sentire malim, quam sine multa utilitate verbosius hac ipsa de re disserere.

CARDANUS.

Ex quo Cigalinus ille, ut dici solet, toto coelo aberrare visus est, qui illud convenire, ut dicis, in prima eius epistola existimavit, quando lateralis morbus ex pituita oriatur: cum talis morbus minime sit lateralis, sed laterali similis, quod etiam sentire visus est Avicenna.

DUNUS.

Excellentium quidem veterum medicorum ut & philosophorum, caeterorumque, qui in aliquo disciplinarum genere /54v/ summo cum honore versati sunt, authoritas plurimi semper facienda nobis est: videre tamen oportet, si a se invicem dissentiant, cui nam potissimum credere debeamus, deinde rationes illorum, si quas adferunt, diligenter examinare, quia arduum non erit intelligere, quis ipsorum scopum propius attingat. Quod ad Galeni & Avicennae authoritatem attinet, nemo tam stultus est, qui hunc illi comparare, nedum aequare, aut anteponere, vel per somnium cogitet. Rationes vero si spectemus, Galeni tam firmae sunt, ut Arabis illius principis molitione concuti nullo modo possint. Quare si tu neglecto Galeno assentiri velis Aetio, & Avicennae, sane ego te non sequar. Pluris enim ego facio Galeni librum unum, quam totum chaos Avicennae, aut quaterniones Aetii. Itaque pace tua dictum sit, Cigalinus non aberrat hoc loco, ut clarissimis testimoniis manifestum faciam. Galenus sectione sexta aphor. com. 33. scribit: Ob hanc igitur causam quibus pituita natura superabundat, raro a morbo laterali corripiuntur: ergo aliquando: & in libro de constitutione artis medicae: Si vero pituitosus primum humor incuneatus putrefactusque author /55r/ fluxus eius existat, qui phlegmonem commisit, tunc spumosa expuunt: & rursus libro quinto de affectis locis, cap. 2. Effusa autem (inquit) in spatium thoracis sanies, in asperas pulmonis arterias recipitur, deinde tussiendo excreatur, qualis sit qui inflammationem fecit humor declarans, an videlicet biliosus, aut melancholicus, aut pituitosus, aut cruentus. Etenim si bilis abundat, pallidum, aut flavum: si atrabilis, nigrum: si pituita, spumosum & candicans: si sanguis, rubrum sputum reiicitur. Hactenus apologia Cigalini, raro tamen pleuritim a pituitoso humore fieri, in aliis epistolis diximus Cigalinus & ego.

CARDANUS.

Primum praesuppono quod de salubri morbo laterali loquamur, ut dictum est, in quo sputum debet, inquit Hippocrates, esse admodum permixtum ex bile flava, dicit Galenus, & pituita, secundo prognosticorum.

DUNUS.

Galenus secundo prognosticorum com-/55v/mentario assignato19, non dicit sputum debere esse permistum ex bile flava & pituita. Sed dicit cum Hippocrate: appareat flava bilis permista admodum screatione. Scribit quidem haec: Vomitio utilissima est, si pituita ac bile permista maxime est. Sed aliud est vomitio, aliud pleuriticorum sputum. Adduxit autem ea verba Galenus, ut doceret verbum, admodum, idem valere quod, maxime. Clarior expositio illius sententiae Hippocratis habetur libro primo de crisibus20, ubi Galenus ait: tum quod ex utrisque commistum est, colore scilicet sputi naturalis, & flavo, vel rufo, non tamen vehementer. & infra: Impermistum est autem id, quod sputo non commiscetur. Sputum ergo pleuriticorum debet esse commistum ex naturali sputo, & flava bile. Haec mihi nunc ad ea, quae scripsisti, respondere visum est, praeceptor mi, tuarum partium est ea boni consulere, eoque animo legere, quo scripta sunt. Vale, Assii. Calendis Octobris. 1551.


Notas

1 Leonhart Fuchs, Apologiae tres cum aliquot paradoxorum explicationibus, Basilea 1538, p. 5.
2 Ibíd., p. 75.
3 [In marg.: Par. 6. Com. 6] Leonhart Fuchs, Hippocratis... Epidemion liber sextus, Basilea 1537, f. 135v.
4 [In marg.: Mesues a Sylvio restitutus] De la versión de Mesué realizada por Sylvius (Jacques Dubois) existen varias ediciones en internet: Ioannis Mesuae... De re medica libri tres (Lyón 1548; París, 1553; París 1561...). Para el fragmento citado por Duno, véase la “Epistola nuncupatoria”.
5 [In marg.: Cigalinus]
6 [In marg.: Oxymelitis compositio]
7 [In marg.: Tex. 36]
8 [In marg.: Tex. & Com. 37]
9 [In marg.: Com. 44]
9 [In marg.: I Aphoris. 12]
10 [In marg.: Mel calefacit gradu secundo]
11 [In marg.: De aceto opiniones variae]
12 [In marg.: Acetum in tertio gradu frigidum]
13 [In marg.: Oxymeli vim refrigerandi habere]
14 [In marg.: Oxymeli nervosa laedit]
15 [In marg.: Oxymelitis vitia]
16 [In marg.: Com. 44]
17 [In marg.: Oxymeli an nutriat]
18 [In marg.: Ibidem]
19 [In marg.: Com. 44]
20 [In marg.: Cap. 5]

viernes, marzo 12, 2010

Carta a Francesco Sfondrati. [Milán, ca. 1543]

La carta que transcribo en este post es la carta nuncupatoria del De sapientia, obra publicada por vez primera en Núremberg por Johannes Petreius el año 1544, junto con la primera versión de la autobiobliografía de Cardano, el Ephemerus, y la reedición del De consolatione, que ya había aparecido dos años antes en Venecia (Hieronymi Cardani Medici Mediolanensis, de Sapientia libri quinque. Eiusdem de Consolatione libri tres, aliis aediti, sed nunc ab eodem authore recogniti. Eiusdem, de Libris propriis, liber unus). Las tres obras fueron reeditadas en Ginebra el año 1624, acompañadas del De exilio de Pietro Alcionio: Hieronymi Cardani Mediolanensis Philosophi et Medici longe clarissimi de Sapientia libri quinque. Quibus omnis humanae vitae cursus vivendique ratio explicatur. Eiusdem de Consolatione libri tres... Petri Alcyonii viri undequaque doctissimi de Exilio libri duo... Genevae : apud Pietrum & Iacopum Chouët, 1624. En algunos de los ejemplares de esta edición se lee «Aureliopoli» como lugar de impresión, según Ian Maclean para facilitar su venta en los países católicos (“Cardano and his publishers 1534-1663”, en E. Keßler (ed.), Girolamo Cardano Philosoph, Naturforscher, Arzt, Harrasowitz Verlag, Wiesbaden, 1994, pp. 328, n. 62). La tercera edición de la obra es la correspondiente a la Opera Omnia de 1663, donde aparece recogida en las páginas 490-582 del primer tomo. Hace apenas dos años, en fin, fue publicada una excelente edición crítica: Girolamo Cardano, De sapientia libri quinque. Edizione a cura di Marco Bracali, Olschki, Florencia, 2008.

En mi transcripción de la carta, evidentemente, he tenido en cuenta la edición de Bracali, sin embargo, el texto que me ha servido de base es una fotocopia de un ejemplar de la edición original de 1544 ―no está en internet― que me fue facilitada hace ya unos cuantos años por préstamo interbibliotecario. Me ha sido imposible a día de hoy identificar dicho ejemplar en ninguna biblioteca española (probablemente le hayan cambiado la signatura, que, por si a alguien le interesa, era R 18490). En cualquier caso, ni yo ni Marco Bracali hemos encontrado variantes relevantes, por lo que se refiere al texto de la carta, entre esta edición y las posteriores de 1624 y 1663, de las que sí que hay reproducción digital.

He juzgado de interés transcribir esta carta en el blog, a pesar de que se encuentra disponible en librerías y bibliotecas, sobre todo por la traducción que incluyo en apéndice. Se trata de un fragmento de la traducción que hice hace unos cuatro años de todo el libro del De sapientia y que, desde entonces, está esperando a que me decida a corregirla de cabo a rabo de los numerosos errores y faltas estilísticas que contiene. Es una tarea enorme, para la que siempre encuentro buenas excusas con que posponerla. Sirva el post de hoy como un pequeño botón de muestra, «ex ungue leonem», y como un acicate para mí mismo. Vale.


Cardano a Francesco Sfondrati. [Milán, ca. 1543].

Fuente: Girolamo Cardano, De sapientia libri quinque, Norimbergae : apud Iohannem Petreium, 1544.

HIERONYMUS
CARDANUS
MEDICUS
FRANCISCO SFONDRATO1
SENATORI DINARCHAEQUE BELLANI,
Mandeli, ac ripae Larii lacus, necnon oppidorum,
quae iuxta lacum Eupilum, S.P.D.

Cum propter sapientiam, multa et praeclara opera nobis reliquerit antiquitas, mirum sane est, nullum de ipsa Sapientia, propter quam omnia illa nobis invenire potuerunt, conscripsisse. Namque in Medicina Hippocrates et Galenus, in Philosophia Aristoteles et Plato, in Rhetorica Cicero et Quintilianus, in Geometria Euclides et Archimedes, in Astrologia Ptolemaeus, in Architectura Vitruvius, de Machinis Athenaeus, in Dialecticis Chrysippus, de Diis ipsis ac divinis, tum de plantis ac metallicis Theophrastus abunde scripserunt. Cum leges Solon, mores Crantor, Zeno, atque Antisthenes instituerint, omnes de gloria, de fortitudine, de morte opuscula confecere. At de Sapientia omnium horum magistra, morumque ac virtutum, tum etiam legum atque artium matre, nemo ad hanc usque diem scripsit. Atque ideo id magis mirum est, Timotheum et Diogenem cum nondum liquido constaret, quid esset Sapientia, de ipsis sapientibus multa memoriae mandasse. Neque enim ut puto in omnibus Sapientia eandem retinet rationem; cum alii divitias, alii paupertatem, gloriam alii, alii ἀτιμίαν (i. ignobilitatem), quidam virtutem, alii voluptatem, curam aliqui, nonnulli negligentiam praeponerent. Qui enim fieri potest, ut in tanta vitae, morum, ac sententiarum repugnantia, una esset atque individua sapientiae ratio? Verum cum aliqui de ipsa tractaverunt, illam quae animi virtutum pars minima esset, non omnium reginam attigere. Operaeprecium igitur facturus videor, si omni diligentia, tanquam de omnium bonorum parente, foelicitatis authore, vitaeque magistra rationem tradidero; eamque nomini tuo dedicavero; ut si qua in parte minus probabitur, emendari queat; si placebit, authoritatem assequatur. Quamvis enim studiose cuncta, hominem tamen me esse non ignoro. Quare si id contingat, ut operam tuam desideret; quis ob amicitiam diligentius, aut ob prudentiam melius, vel ob authoritatem utilius, operi ipsi pro dignitate consulere poterit? Tibi enim privata vita splendida, literaria culta, publica religiosissima, administratio innocens, omnia prudentia summa et moderatione conspicua; ut si etiam liber ipse non satisfaceret, te tamen titulus eius habere patronum mereatur. Et quanquam multa sint, quae a vitae tuae instituto ac omnium bonorum abhorreant; multa etiam aspera, auribusque tuis indigna; quaedam etiam crudelia, et a lenitate naturae tuae dissidentia; alia quae simplicitati morum tuorum minime conveniunt; non tamen effugere potui, quin in describendo hominum vitam omnia recenserem. Praesertim cum eos in quibus haec sunt, dignoscere et cavere sapienti necessarium foret. Nam nec unguentarii, nardum, myrrham, ac cinnama tantum habent; sed et graveolentia sagapena, galbanaque; nec medici ad depellendos morbos solis utuntur smaragdis atque margaritis, sed viperis etiam et toxico. Itaque nec nobis vitio verti debet, si ea scripsimus quae non probamus; ac docemus, quae non laudamus. Verum si quis illud nobis obiecerit Horatianum,

Haec mihi Stertinius sapientum octavus2.

Vel Euripidis illud,

mισῶ σοφιστὴν ὅστις οὐχ αὑτῷ σοφός3.
(i. Odi sapientem qui non sibiipsi sapiens est).

Quis aegre ferat? Aut admiretur? Nam illud prorsus saepius accidit, ut qui alios velint docere, eadem in causa magistro ipsi indigeant. Nam et Galenus, qui tam copiose medicinam posteris tradidit, in semetipso de morbi natura aberravit. Ergo liberum de nobis sit unicuique iudicium; cum liceat omnibus prodesse. Eritque vel hoc saltem sapientiae testimonium, etiam si reliqua non assequeremur, optima voluisse. Vale.



Notas

1 Francesco Sfondrati (1493-1550), jurista natural de Cremona y senador de Milán. En 1533 había comprado a Paolo Fregoso los derechos y privilegios de los territorios a los que se refiere aquí Cardano. Tras la ocupación imperial del ducado de Milán en 1537, Carlos V le confirmó su posesión sobre los mismos, de modo que el señorazgo de Sfondrati quedó subordinado a la autoridad de aquél. De ahí el extraño título que le atribuye Cardano: dinarcha, que parece ser una confusión entre el término griego δυνάστης (es decir: «príncipe que gobierna bajo la dependencia de otro príncipe») y la terminación -archa (del griego ἄρχω: «gobernar»), a la manera de monarcha, oligarcha, etc. Siguiendo, no obstante, con la breve exposición de la biografía de Sfondrati, cabe añadir que el mismo año en que se publicó el De Sapientia, el 1544, fue nombrado cardenal y que, durante el Concilio de Trento, intervino como legado en la corte de Carlos V. Según se desprende del relato del De propria vita (OOI 31b-32a), Cardano entró en contacto con él a raíz de la curación de su hijo, en torno a 1537 ó 38. Sfondrati, a su vez, favoreció a Cardano algunos años más tarde consiguiéndole, por su mediación, una cátedra en la Universidad de Pavía (OOI 12b) y su ingreso en el Colegio de Médicos de Milán (OOI 4a y 32b).

2 Horacio, Sermones II, 3, 296.

3 Fragmento de una tragedia perdida de Eurípides (fr. 905). Cardano podría haberlo tomado de Plutarco, Alejandro, 53, 2; De latenter vivendo, 1128B 2; Luciano, Apologia 5, 3: o Cicerón, Ad familiares XIII, 15, 2.




Traducción

Girolamo Cardano, médico, envía muchos saludos a Francesco Sfondrati, senador y dinasta de Bellano, de Mandello y de la ribera del lago Como, así como de los pueblos que están junto al lago Eupilo.

Aunque a causa de la sabiduría los antiguos nos han dejado muchas y notables obras, es realmente digno de admiración que no hayan escrito ninguna sobre la sabiduría misma, en razón de la cual pudieron producir todas aquéllas para nosotros. Ya que Hipócrates y Galeno escribieron profusamente en medicina; Aristóteles y Platón, en filosofía; Cicerón y Quintiliano, en retórica; Euclides y Arquímedes, en geometría; Ptolomeo, en astrología; Vitrubio, en arquitectura; Ateneo, sobre las máquinas; Crisipo, en dialéctica; Teofrasto, sobre los mismos Dioses y las cosas divinas y sobre las plantas y los minerales. Aunque Solón organizó las leyes y Crantor, Zenón y Antístenes, las costumbres, todos compusieron opúsculos sobre la gloria, sobre la fortaleza y sobre la muerte. Pero sobre la sabiduría, maestra de todas estas cosas, así como de las costumbres y de las virtudes, además de madre de las leyes y de las artes, nadie ha escrito hasta este día. Y, por eso, es aún más admirable que Timoteo y Diógenes, cuando todavía no constaba con claridad qué era la sabiduría, hayan escrito muchas historias sobre los mismos sabios. Pues tampoco, según pienso, la sabiduría mantiene en todos la misma razón; puesto que unos prefieren las riquezas, otros la pobreza; la gloria otros, otros ἀτιμίαν (es decir: «la falta de reputación»); algunos la virtud, otros el placer; unos la diligencia y no pocos la dejadez. ¿Cómo podría hacerse, pues, para que entre tanta variedad de vidas, costumbres y opiniones incompatibles hubiera una sola e indivisible razón de la sabiduría? Ciertamente, aunque algunos han tratado sobre la misma, atendieron a aquélla que era una mínima parte de las virtudes del alma, no a la reina de todas. Por tanto, me parece que habré hecho una obra que merezca la pena, si con toda diligencia enseño su razón en tanto que madre de todos los bienes, autora de la felicidad y maestra de la vida.

Y ésta la dedicaré a tu nombre para que, si en alguna parte convence menos, pueda ser enmendada; si gusta, consiga autoridad. Pues, aunque todo ha sido reunido con esmero, no ignoro que soy hombre. Por eso, si sucede que tuviera necesidad de tu cuidado, ¿quién podrá velar por la dignidad de la propia obra más diligentemente a causa de la amistad, mejor a causa de la prudencia o con mayor utilidad a causa de la autoridad? Pues en ti la vida privada es resplandeciente; la literaria, cultivada; la pública, religiosísima; la administración, irreprochable, y todo en general se conduce con la más alta prudencia y una ostensible moderación. De modo que aun en el caso de que el libro mismo no satisficiese, con todo, su título merece tenerte por protector. Y aunque haya muchas cosas que repugnan a la disposición de tu vida y a la de todos los buenos, muchas también ásperas e indignas de tus oídos, algunas asimismo feroces y contrarias a la suavidad de tu carácter y otras que no convienen lo más mínimo a la sencillez de tus costumbres, no pude, sin embargo, evitar recorrerlas todas al describir la vida de los hombres, especialmente porque era necesario para el sabio distinguir y prevenirse de ésos en quienes se encuentran tales cosas. En efecto, ni los perfumistas tienen sólo nardo, mirra y canela, sino también sagapeno de fuerte olor y gálbano, ni los médicos para curar las enfermedades emplean únicamente esmeraldas y perlas, sino además víboras y tósigo. Y así tampoco debe achacársenos vicio si hemos escrito cosas que no aprobamos y enseñamos lo que no elogiamos. Ahora bien, si alguien nos reprochase aquello de Horacio:

“Éstas me las dio Estertinio, el octavo de los sabios”.

O aquello de Eurípides:

Mισῶ σοφιστὴν ὅστις οὐχ αὑτῷ σοφός.
Esto es: “Aborrezco al sabio que no es sabio para consigo mismo”.

¿Quién lo llevará a mal o se sorprenderá? Pues ocurre con muchísima frecuencia que quienes quieren enseñar a los demás, ellos mismos requieran un maestro en la misma causa. Pues también Galeno, que tan copiosamente transmitió la medicina a la posteridad, se equivocó en su propio caso acerca de la naturaleza de la enfermedad. Por lo tanto, que cada cual se forme libremente un juicio sobre nosotros, ya que a todo el mundo le está permitido aprovechar. Y, aunque no alcancemos el resto, esto será al menos testimonio de sabiduría: haber querido lo mejor. Adiós.

miércoles, marzo 10, 2010

Tres cartas escocesas

(Horóscopo de John Hamilton, In Cl. Ptolemaei de astrorum iudiciis, Basilea 1578, p. 613)

Otro de los episodios célebres de la biografía de Cardano es su viaje a Escocia. Se trata de una historia bien conocida, de la que nos ha dejado un relato bastante pormenorizado en sus obras autobiográficas y autobibliográficas1. Movido por un malentendido o, mejor dicho, por una media verdad o mentira a medias infiltrada en las páginas del De sapientia (cosa que el causante del embrollo reconoce francamente), Guillaume Casanate2, el desesperado médico de John Hamilton, arzobispo de St. Andrews y primado de Escocia, le dirigió a Cardano una carta llena de retórica pidiéndole que fuera a París o a Lyón para tratar a su protector de una dolencia respiratoria, probablemente asma, que llevaba arrastrando desde hace diez años y que iba de mal en peor. La carta, escrita el 28 de septiembre de 1551, no le llegó a Cardano hasta finales de noviembre3 debido a la guerra que entonces tenía lugar entre Enrique II y Carlos V. Éste, libre de ocupaciones docentes y deseoso de conocer Francia, aceptó y partió de Milán acompañado de un pequeño séquito4 el 22 de febrero de 1552. El 13 de marzo llegaba a Lyón, tras haber cruzado los Alpes en un itinerario bien señalizado por Cardano a través de Domodossola, Sion y Ginebra. Pero allí, en Lyón, no había rastro del arzobispo ni de su médico. Cardano tuvo que esperar 46 días, ocupados en atender a los nobles de la ciudad y escribir consejos médicos, hasta que Casanate se presentó con una nueva carta de Hamilton, con fecha de 4 de febrero de 1552, en la que le explicaba que, abrumado por obligaciones urgentes e inevitables, no había podido abandonar su patria y le invitaba a proseguir el viaje hasta Escocia. El arzobispo, por medio de su médico, le entregaba en mano 300 coronas de oro para los gastos del viaje (a sumar a las 200 que ya le había enviado a Milán para ir hasta Francia) y le prometía diez coronas por cada día que estuviese a su servicio en Escocia. Cardano, no sin recelos, accedió.

El último día de su estancia en Lyón tuvo lugar un incidente singular: un maestro de escuela vino y le pidió consejo para un enfermo; tras rechazar dinero en pago, el maestro le ofreció ir a ver a un chico que era capaz de ver demonios en una vasija; fueron para allá, Cardano encontró que aquello era una farsa y, una cosa lleva a la otra, se pusieron a hablar de un espejo inventado por Oronce Finé capaz de hacer fuego, que, no obstante, el milanés sabía ya había sido descubierto por Arquímedes; así que se pusieron a hablar de Arquímedes y el maestro le mostró una traducción de Arquímedes que había sido impresa junto al Tetrabiblos de Ptolomeo. Concretamente, el título del libro era: Cl. Ptolemaei ... Operis quadripartiti, in latinum semonem traductio adiectis libris posterioribus, Antonio Gogava Graviens. interprete ... Item, De sectione conica, orthogona, quae parabula dicitur: Deque speculo ustorio, libelli duo, hactenus desiderati: restituti ab Antonio Gogava Graviensi. Cum praefatione D. Gemmae Frisii (Lovaina, 1548). En fin que, para resumir, el maestro acabó regalándoselo a Cardano y allí mismo, durante el viaje en barca hacia París, dio comienzo a su Comentario a la obra de Ptolomeo, que vería la luz en 1554, dedicado a John Hamilton e incluyendo los horóscopos de éste y de su médico5.

Desde Lyón, pues, vía Loira, Casanate y Cardano llegaron a París, donde el primero tuvo ocasión de visitar el tesoro real de la abadía de Saint-Denis (donde se guardaba, según relato del autor, un cuerno completo de unicornio6) y de reunirse con los médicos reales Jean Fernel, Jacques Dubois (Silvio) y otro innombrado, que ya habían sido consultados con anterioridad y dado su parecer sobre la enfermedad del arzobispo de St. Andrews (cosa que, por otra parte, también habían hecho los médicos imperiales). También conoció allí a Aimar de Ranconnet, “President des Enquestes en Parlement” de la ciudad, quien será recordado en múltiples ocasiones dentro de la obra de Cardano7. El citado Oronce Finé, en cambio, se negó a visitarlo. De París siguieron el Sena hasta Rouen; luego siguieron subiendo hasta Boulogne-sur-Mer, donde recibieron escolta hasta Calais (entonces todavía en poder inglés); cruzaron el Canal de la Mancha, pasaron por Londres y el 29 de junio llegaron, por fin, a Edimburgo, donde los esperaba el arzobispo John Hamilton.

Este John Hamilton (1511-1571) era hermano «natural» o bastardo de James Hamilton, segundo conde de Arran, que fue regente de María Estuardo desde 1542 (año de la muerte de Jacobo V) hasta 1554 (en que renunció en favor de María de Lorena) y jugó un papel cambiante y ambiguo entre la facción anglófila/protestante y la francófila/católica dentro del convulso panorama político-religioso escocés. Es probable que, como aseguran Morley y Waters, el arzobispo John tuviese algo que ver en la mudanza de su hermano hacia el bando católico. No cabe duda, en cualquier caso, de que se trataba de un hombre también él poderoso e influyente en la política del país. Había sucedido al asesinado David Beaton en el arzobispado de St. Andrews en 1546 y por el mismo tiempo recibió el cargo de tesorero del reino. De 1548 a 1559 promovió y participó en una serie de sínodos con el propósito de frenar la progresiva influencia de los protestantes en Escocia; del celebrado en el año 1552 (el mismo de la visita de Cardano) surgió un catequismo conocido como Archbishop Hamilton’s Catechism. En 1560 el parlamento escocés adoptó formalmente la confesión reformada, con lo que comenzaba el declive del arzobispo, que fue encarcelado en 1563. La católica María Estuardo, que en 1561 había regresado de su larga estancia en Francia, logró sacarlo de la cárcel y en 1566 le encomendó el bautizo de su hijo, el futuro Jacobo VI de Escocia y I de Inglaterra. Pero después de la caída en desgracia de la propia reina al año siguiente (obligada a abdicar en favor de ese mismo hijo), del fracaso de Langside en 1568 (donde parece ser que el arzobispo estuvo presente) y del asesinato del regente Moray en 1570 (a manos de un familiar del Primado), a Hamilton no le quedó más remedio que refugiarse en el castillo de Dumbarton. De allí fue sacado, acusado de complicidad en los asesinatos de Moray y Lord Darnley y ahorcado con los hábitos pontificios en la plaza del mercado de Sterling el 6 de abril de 1571.

Cardano permaneció a su lado 75 días. Los 40 primeros días, según su propio testimonio, siguió el tratamiento aconsejado por los médicos de París, el mismo que ya había estado empleando Casanate, sin ningún provecho; los 35 siguientes, aplicó una nueva cura, basada en un diagnóstico diferente, con resultados favorables. Sin haber finalizado el tratamiento, el 13 de septiembre inició el camino de regreso a Milán, “relinquens tamen consilium satis prolixum, quod partim itinere, partim ibi confecerem” (OOI 93a), esto es: dejando escrito, no obstante, un consejo o dictamen médico que tendría que seguir el médico a su cuidado y que debe de corresponderse con el Consilium XXII de los recogidos en el tomo IX de las Opera Omnia, el más largo con creces de la colección, que lleva por título: De difficultate respirandi pro Reverendissimo D. D. Ioanne Archiepiscopo Sancti Andreae Ecclesiae Cathedralis Regni Scotiae (OOIX 123b-152b). En el mismo tomo se recoge otro Consilium dirigido a Hamilton, el LII, bastante más breve y titulado: Ephemeris sive vitae ratio pro Reverendissimo D. Archiepiscopo Sancti Andreae D. D. Ioanne Amulthon (OOIX 225a-230a). Al parecer, este segundo consejo, fechado en Edimburgo el 12 de septiembre de 1552, habría sido compuesto a petición del arzobispo (“quod principium preces praecepta sunt”) y consistía en una serie de reglas destinadas para su propio uso8.

Así pues, como había empezado a decir, el día 13 emprendió el viaje de vuelta a casa, con las alforjas llenas de dinero y de presentes del arzobispo, que, en vano, había tratado de retenerlo. De camino, volvió a pasar por Londres, donde fue recibido por el joven y enfermizo rey Eduardo VI, por cuya erudición e ingenio quedó impresionado Cardano y de quien trazó un desafortunado horóscopo ―publicado también junto a su Comentario a Ptolomeo―, que ha dado mucho de qué hablar y de qué reír. Al final de su vida, Cardano recordará cómo rechazó de 500 a 1000 coronas de oro por negarse a conceder al rey el título de «Servator fidei»9. Por lo demás, en esta entrevista también le mostró al monarca una versión manuscrita del De rerum varietate, por entonces inédito, en la que estaba trabajando, y tuvieron ocasión de discutir sobre el capítulo de los cometas. Durante su estancia en Londres estuvo hospedado en casa de John Cheke, tutor del rey, secretario de Estado y toda una autoridad de los estudios griegos, y conoció también a Claude de Laval de Bois-Dauphin, embajador de Francia en Inglaterra, así como antes había trabado amistad con su homólogo en Escocia: Henri Clutin d’Oysel. De Cheke y de Laval escribió el correspondiente horóscopo.

Y de Londres a Dover, para embarcar hacia el continente. En la ciudad portuaria tuvo lugar otro suceso singular aunque de trágico final. Se le ocurrió a Cardano traerse consigo a Italia a un muchacho inglés y, después de algunas consultas, lo encontró la tarde antes de partir en la casa de su huésped: un tal William (Guglielmus), de doce años, bueno y obediente, descendiente de genoveses, pero que no entendía ni jota de italiano ni latín. Cardano se dio cuenta de esto en plena travesía y trató de convencer al muchacho para que se volviese a su tierra por el viejo procedimiento de pegarle palizas con una vara. El chaval no se dejó intimidar y siguió a su señor hasta Milán. El desenlace de la historia nos lo cuenta Cardano en la introducción al Dialogus de morte, cui titulus est Guglielmus: siempre ocupado en otros quehaceres, así como del cuidado sus propios hijos, el autor no pudo hacerse cargo adecuadamente de la educación del muchacho y, al final, cuando en 1560 le salió un puesto de profesor en Pavía, acabó por dejárselo confiado a un sastre. Bajo las duras condiciones impuestas por el nuevo patrón (que lo empleó más como jornalero en una viña que tenía que como aprendiz de sastre), William apenas duró otros seis meses, cayó enfermo y murió, y entonces Cardano entonó el «mea culpa» por todos sus errores en el diálogo sobre la muerte cuyo título es «Guglielmus»10.

Así que en compañía de William, Cardano embarcó hacia Europa; esta vez atravesaría los Países Bajos, Alemania y Suiza, por miedo a las bandas de ladrones que, a consecuencia de la guerra, campeaban por Francia. En París, según llegó a saber más tarde, quedó esperándole un grupo de cuarenta nobles venidos de todas las provincias galas para que los curara. En el De propria vita Cardano ofrece una lista bastante pormenorizada de las ciudades visitadas en su viaje de regreso: Gravelinas, Amberes, Brujas, Gante, Bruselas, Lovaina, Malinas, Lierre, Aquisgrán, Colonia, Coblenza, Clèves, Andernach, Maguncia, Worms, Espira, Estrasburgo, Basilea, Neustadt, Berna, Besançon, Coira y Chiavenna. De todos estos lugares, dice, sólo se demoró algún tiempo en Amberes, Basilea (donde trató con Guglielmo Grataroli) y Besançon (donde fue recibido por el obispo de Lisieux, a la sazón: Jacques d’Annebault). Quizás el reciente encontronazo con la inquisición le hizo olvidar a Cardano en esta relación su breve visita a Zurich y su reunión allí con Conrad Gesner, de los que, sin embargo, había ofrecido testimonio en el De rerum varietate (OOIII 261a).

El 30 de diciembre de 1552, tras 310 ó 311 días de viaje11, ya estaba de vuelta en Milán. Año y medio después, el 1 de octubre de 1554, recibió una nueva carta de John Hamilton en la que le agradecía sus servicios, le daba cuenta de su mejoría y, presumiblemente (a ello parece responder la referencia a Casanate: “el año pasado se fue a visitar a su padre y todavía no ha vuelto”), le ofrecía un puesto de médico a su lado; invitación que, en cualquier caso, Cardano rehusó.

Como ya señaló Morley en su biografía, el año que duró este viaje y los que le siguieron inmediatamente después coincidieron con la época de mayor fama internacional de Cardano, a la que el propio viaje contribuyó en no poca medida. Allá por donde pasaba le fueron lloviendo ofertas de nobles para que los asistiera, y hasta Carlos V, Enrique II y María de Lorena solicitaron sus servicios, así como también, poco después de su regreso, el cardenal Ercole Gonzaga, regente de sus sobrinos Francesco y Guglielmo, duques de Mantua, y que estuvo a punto de ser papa. Por uno u otro motivo, Cardano rechazó todas estas suntuosas ofertas. De hecho, aunque siempre contó con amigos, clientes y protectores (algunos muy bien situados), la de Hamilton fue la única oferta que Cardano aceptó en toda su vida para convertirse en algo así como el médico personal de alguien y el de Escocia, el único viaje de cierta envergadura que emprendió por un contrato médico. El resto de sus desplazamientos, ya dentro del perímetro italiano, se debieron a ofertas docentes o a circunstancias personales. Según sentenció en la última redacción del De libris propriis: “es mucho mejor vivir independiente en la propia patria con unos ingresos pasables que rico y opulento en destierro y servidumbre” (tr. de Francisco Socas, Mis libros, Akal, Madrid, 2002, p. 181).

No obstante, la huella que este viaje dejó en su obra posterior trasciende, sin lugar a dudas, el ramillete de anécdotas biográficas, horóscopos y consejos médicos que derivaron directamente de él, aunque su alcance total sea difícil de calcular. El lector del De rerum varietate entenderá probablemente a qué me refiero. Se produjo una ampliación de miras, una europeización, por así decirlo, de los intereses de Cardano hasta entonces ―si exceptuamos el fervor por la antigüedad clásica compartido por todos sus coetáneos― bastante circunscritos a su entorno italiano y hasta milanés. Pero tampoco es exacto decir que antes no sintiera curiosidad por lo que se gestaba fuera de su patria, como lo demuestra, entre otras cosas, su inusitado interés ―para lo que era norma en la época― por todas las noticias referentes al Nuevo Mundo, del que ya daba muestras el De subtilitate; sino que habría que decir, más bien, que el viaje a Escocia le ofreció un material de primera mano, y no meramente libresco, con que satisfacer su curiosidad sin límites y con que llenar sus libros de datos nuevos y fidedignos. Por lo que, a pesar de la añoranza de su tierra y de los suyos y a pesar de todas las dificultades que en aquella época comportaba un viaje semejante, no dejó de recordar en el Guglielmus: “atque etiam voluptatem magnam coepi, tot invisendo provincias: itaque haec saltem voluptas est viventibus”.

Servida, pues, lo mejor que he podido, la historia que les sirve de contexto, lo que seguidamente ofrezco son las tres cartas de las que he hecho mención a lo largo del relato: la primera, de Casanate a Cardano (28 de septiembre de 1551), para proponerle un encuentro con Hamilton en París o en Lyón; la segunda, de Hamilton a Cardano (4 de febrero de 1552), para convencerlo de ir a Escocia; y la última (1 de octubre de 1554), otra vez de Hamilton a Cardano, para informarle de su mejoría y sugerirle una nueva oferta. Las tres fueron incluidas por Cardano en la tercera versión del De libris propriis o, para llamarlo por su verdadero nombre, en el Liber de libris propriis, eorumque ordine et usu, ac de mirabilibus operibus in arte medica per ipsum factis, publicado en Lyón por Guillaume de Roville el 1557. En cierto modo, este libro era una mezcla de dos libros autobiográficos diferentes: el De libris propriis y el De mirabilibus operibus in arte medica per ipsum factis, obra que tendrá a partir de entonces una historia editorial independiente12. De acuerdo con esto, Ian Maclean, el moderno editor de las distintas versiones del De libris propriis, decidió no incluir en su edición crítica de la versión de 1557 la parte correspondiente al De mirabilibus operibus in arte medica per ipsum factis, al final de la cual se encontraban estas tres cartas. Luego no disponemos de una edición crítica de las cartas y, puesto que, de momento, no ha aparecido ninguna reproducción digital de la edición original, hay que acudir a las Opera Omnia de 1663. Cardano ofreció, por lo demás, un resumen de las tres cartas en la siguiente versión del De libris propriis (1562) (OOI 136b-137b) y Henry Morley las tradujo al inglés en su citada biografía, omitiendo, eso sí, algo de la superflua verborrea de la de Casanate para no aburrir a sus lectores. Como quiera que yo me vea libre de ese peligro, las reproduzco íntegras a continuación.


Notas

1 DLP, pp. 199-200, 266-267, 345-348; De propria vita, OOI 4b, 18a-b, 32b; también Dialogus de morte cui titulus est Guglielmus, OOI 673-689. En cuanto a bibliografía secundaria siempre se pueden consultar con provecho las viejas biografías de Henry Morley (The life of Girolamo Cardano, of Milan, physician, Chapman and Hall, Londres, 1854, vol. II, pp. 74-153, 160-162) y de W. G. Waters (Jerome Cardan. A biographical study, Lawrence & Bullen, Londres, 1898, pp. 111-148); no se puede decir otro tanto del artículo de Charles L. Dana, “The story of a great consultation. Jerome Cardan goes to Edinburgh”, en Annals of Medical History, III (1921), pp. 122-135, que no añade nada a lo anterior y contiene algunos errores de bulto. Más recientes son los artículos de Germana Ernst, “‘Veritatis amor dulcissimus’. Aspetti dell’astrologia in Cardano”, en Eckhard Keßler (ed.), Girolamo Cardano Philosoph, Naturforscher, Arzt, Harrasowitz Verlag, Wiesbaden, 1994, pp. 157-184; Giovanni Aquilecchia, “L’esperienza anglo-scozzese di Cardano e l’Inquisizione”, en Marialuisa Baldi y Guido Canziani (eds.), Girolamo Cardano. Le opere, le fonti, la vita, FrancoAngeli, Milán, 1999, pp. 379-391; y Luisa Simonutti, “Cardano in Inghilterra: i dialoghi Tetim e Guglielmus”, en Marialuisa Baldi y Guido Canziani (eds.), Cardano e la tradizione dei saperi, FrancoAngeli, Milán, 2004, pp. 271-280.
2 La principal fuente de información sobre Guillaume Casanate o William Cassanate son las propias obras de Cardano. En el horóscopo que trazó de él (OOV 541b-544b) recoge la fecha de su nacimiento, 5 de octubre de 1519, y nos informa de su origen, Besançon, donde se había instalado y todavía vivía su padre, de origen español. Aparte de la bibliografía citada en la nota anterior, puede consultarse: John D. Comrie, History of Scottish Medicine to 1860, Baillière, Tindall & Cox, Londres, 1927, pp. 69-76.
3 En el De libris propriis de 1562, Cardano sostiene que la carta no le llegó hasta el inicio del año siguiente (“Sed nos solum initio sequentis anni literas accepimus, propter impedimenta viarum ex saevissimis bellis inter Caesarem regemque Gallorum orta”, DLP, p. 346), pero el arzobispo Hamilton, en la segunda carta aquí recogida, nos informa de una carta remitida a él por Cardano el 23 de noviembre.
4 En el De libris propriis de 1557 afirma que se llevó consigo cinco “familiares” (OOI 93a), palabra que en latín remite ambiguamente tanto a los criados como a los miembros de la familia. Cardano no ofrece muchos detalles al respecto, pero nos da al menos los nombres de tres de ellos: Giovanni Paolo Paladino, que en tierras de Escocia le urgía para volver a Milán; el médico Gasparo Cardano, que en el viaje de vuelta se separó del grupo, mandado por Girolamo a París, y se topó con una banda de ladrones (probablemente el mismo que se menciona en el De propria vita, OOI 26b, como discípulo suyo y del que se dice que llegó a enseñar en Roma); y Gianangelo Anono, al que nombra en el Guglielmus. Uno de los cinco, de conducta poco ejemplar (“maledicus, invidus, avarissimus, Dei contemptor”), debió de hacerle pasar un mal trago al filósofo allá en Escocia, pues lo cuenta entre las razones que motivaron su rápida vuelta a Milán.
5 In Cl. Ptolemaei Pelusiensis IIII de Astrorum Iudiciis, aut ut vulgo vocant, Quadripartitae Constructionis libros commentaria ... Basilea, H. Petri, 1554, reeditado en Lyón el año siguiente y en Basilea el 1578, con adición de algunos trabajos de Cunradus Dasypodius. De acuerdo con Germana Ernst (op. cit., p. 158), esta última edición presenta además multitud de variantes frente a las dos anteriores, entre las que destaca la omisión del famoso horóscopo de Cristo. La edición de las Opera Omnia retoma el texto de la de 1578 y, por su parte, omite la carta dedicatoria a Hamilton y otros escritos introductorios. No obstante, dada la celebridad que había alcanzado el citado horóscopo, vuelve a incluirlo en algunos de sus ejemplares, pero no en todos, como bien puede comprobar el lector contrastando el ejemplar digitalizado por la Universidad de Valencia (que no lo incluye) con el del Progetto Cardano (que sí lo incluye) (yo, por mi parte, he podido consultar otro ejemplar que tampoco lo incluía: el digitalizado por el «Giardino de Archimede», que compré en CD-rom, antes de que existiesen esas fantásticas ediciones digitales gratuitas). Este hecho es importante porque ayuda quizá a explicar la extraña paginación que adopta el horóscopo en los ejemplares de las Opera Omnia que lo incluyen (OOV 221-222, las dos páginas siguientes repiten los mismos números de página: 221 y 222, mientras que la página 220, tras finalizar el capítulo, queda en su mayor parte en blanco) de una manera distinta a como lo hace Ernst, para quien se debe a una inclusión del horóscopo a última hora (Ibíd., p. 158, n. 4). A mi entender, cabría atribuir esta anomalía más bien a una doble versión intencionada de la impresión, a fin de que el lector de la versión censurada (sin el horóscopo) no advirtiera su ausencia por el subsiguiente salto de páginas. Hasta la fecha, no he observado otras discrepancias entre ejemplares de esta edición; no obstante, sería de interés llevar a cabo un examen riguroso para confirmar esta hipótesis.
En cuanto a los doce horóscopos de personajes ilustres (Eduardo VI, John Hamilton, Claude de Laval, John Cheke, Aimar de Ranconnet, Giovan Giacomo Medici, Francesco Sfondrati, el propio autor Girolamo Cardano, Guglielmo Casanate, el papa Pablo III, su hijo Pier Luigi Farnese y Erasmo de Rotterdam), que en la edición original seguían al texto del Comentario junto con otros escritos complementarios, se conocen generalmente por el nombre de Liber XII geniturarum, que es el que reciben en la edición de las Opera Omnia, a pesar de que Cardano los concebía como una ejemplificación práctica del apartado teórico precedente y, en cuanto tales, los llamaba Exempla. Existe una edición independiente de estos Exempla por el mismo impresor y en el mismo lugar y año que la segunda edición del Comentario: Geniturarum exemplar. Praeterea et multa quae ad interrogationes et electiones pertinent superaddita. Et exemplum eclipsis quam consecuta est gravissima pestis.
6 De propria vita, OOI 18a. En el capítulo 97 del De rerum varietate Cardano ofrece una descripción más detallada del tesoro de la abadía (OOIII 343a-b) y del cuerno en particular (OOIII 341a-b). Véase Luisa Simonutti, “‘Miracula e mirabilia’ in alcune opere di Cardano”, en M. Baldi y G. Canziani (eds.), Girolamo Cardano. Le opere, le fonti, la vita, op. cit., pp. 181-214, especialmente p. 207.
7 Cardano, en efecto, escribió su horóscopo (OOV 513a-514a); lo recordó en el De rerum varietate haciendo una defensa de la alquimia mediante versos sibilinos (OOIII 207b); y relató su desdichada muerte en el primer libro del Theonoston (OOII 354b); todo ello sin contar las múltiples alusiones en el De propria vita y en el De libris propriis, donde se afirma varias veces que mantuvo correspondencia con él.
8 Los dos consejos fueron originalmente publicados en el primer tomo del Ars curandi parva (Basilea, ex Officina Henricpetrina, 1566), de los que no existe todavía ninguna edición íntegra digitalizada y que tampoco he podido consultar por otros medios. La Universidad de Granada ha digitalizado un ejemplar mutilado del segundo tomo, que sólo incluye las páginas 1343-1621 (De aqua; De vitali aqua seu de aethere y De cyna radice), esto es, las obras médicas, faltando, en cambio, los tratados filosóficos Dialectica; Hyperchen; De Socratis studio y Dialogus Antigorgias seu de recta vivendi ratione (pp. 1003-1342), de acuerdo con los criterios inquisitoriales. Para más señas el ejemplar procedía del Colegio de la Compañía de Jesús de Granada... Cuando ya estaba subiendo el post al blog, me he llevado la grata sorpresa de que la Bayerische Staatsbibliothek ha digitalizado otro ejemplar, sin censura, del segundo tomo. No es el tomo que recoge los Consilia, pero bienvenido sea.
9 De vita propria OOI 18b. Véase asimismo la carta a la Congregación de Ilustrísimos Cardenales del Índice (incluida en el artículo antes citado de Aquilecchia, p. 380-381), donde Cardano afirma: “haver metutto la vitta in pericolo in Inghilterra per diffesa del’honor della Cathedra di S.to Pietro”.
10 El diálogo fue publicado por primera vez en la colección de breves tratados que acompañó a la impresión de los Somniorum Synesiorum (Basilea, Heinrich Petri, 1562), conjunto que fue reeditado en 1585. Aparte de la introducción (OOI 673-674), donde Cardano resume su peripecia junto al muchacho y hace el recuento de los errores cometidos en ella, en el cuerpo del diálogo ―entre él mismo y un tal Giovanni Pietro Albuci totalmente desconocido para mí― se deslizan algunas impresiones de su viaje a Escocia. Sin embargo, el propósito del diálogo va mucho más allá del relato autobiográfico y entronca con temas tan caros a su autor como la prestancia moral ante la muerte y la inmortalidad de las almas. Véase el artículo ya citado de Luisa Simonutti, “Cardano in Inghilterra...”.
11 El cómputo, evidentemente, es de Cardano. En el De libris propriis de 1557 da la cifra de 310 jornadas (OOI 93a: “ccxxxv diebus in itinere, lxxv apud Archiepiscopum consumptis”); la de 311 proviene del De propria vita (OOI 4b: “abfui cccxi diebus”). En su autohoróscopo del Liber XII geniturarum da una cifra discordante con éstas y con las fechas manejadas en todos los recuentos autobiográficos (OOV 535a: “permansi ergo extra patriam diebus 335”).
12 Como el De libris propriis y su propio horóscopo, este libro sobre sus curaciones y predicciones admirables, varias veces reelaborado a lo largo de su vida, constituye un tercer género autobiográfico que acabará confluyendo en la biografía total, que es el De propria vita. A pesar de ello, no ha recibido tanta atención como los otros dos géneros por parte de los investigadores, con la sola excepción de Siraisi (The Clock and the Mirror. Girolamo Cardano and Renaissance Medicine, Princeton University Press, New Jersey, 1997, p. 24-ss. y n. 2, 149-173, 207-ss. et passim; “Girolamo Cardano and the Art of Medical Narrative”, en Journal of the History of Ideas, LII (1991), pp. 581-602, especialmente pp. 592 y ss.). La primera versión de este libro es, ciertamente, ésta, adherida al De libris propriis de 1557, si bien ambas partes son claramente diferenciables (en la edición de las Opera Omnia el De mirabilibus operibus in arte medica per ipsum factis ocupa las páginas 82a-95). La segunda versión, titulada De curationibus & praedictionibus admirandis, es la aparecida en la ya citada miscelánea de opúsculos que acompañó a la edición de los Somniorum Synesiorum, entre los que se encontraba también la versión definitiva del De libris propriis, pero aquí ya aparecen como dos opúsculos independientes, tal y como recalca su autor en los preliminares: “Hunc librum in Catalogum caeterorum non solum ob parvitatem ascribere neglexi, sed quod antea pars fuerit libri de Libris propriis: nunc postquam eam tractationem ab illa seiunxi, visum est, ut breviter quae mihi in arte contigerunt mira, enarrem”. Una tercera edición, que no versión ―pues reproduce el texto de la anterior―, es la aparecida como tercera sección del De methodo medendi (París, Philippe Gaultier de Roville, 1565), obra formada por opúsculos médicos ya publicados. La última versión es, en realidad, el capítulo XL del De propria vita “Felicitas in curando” (OOI 31b-34b), libro que, como todo el mundo sabe, se publicó póstumamente en París el año 1643.




1. Guillaume Casanate a Cardano. Edimburgo, 28 de septiembre de 1551.

Fuente: Girolamo Cardano, Opera Omnia I, 89a-92a.

/89a/
S. P.
Cum in omnibus novis coniuctionibus plurimum intersit, Vir eruditissime, qualis primus aditus sit, & qua commendatione amicitiae fores aperiantur, aequum existimo huius mei ad te scripti (hominis & si tibi incogniti, tui tamen studiosissimi) rationem reddere. Plerisque iucundissimae amicitiae causa est geniorum quaedam veluti sympathia & similitudo. Aliis ea amicitia ad vitae suavitatem non parum facere videtur, quae studiorum similitudine conciliatur. Magnam certe vim habet ad alliciendas & coniungendas amicitias studiorum ac naturae similitudo. Nihil quippe est appententius similium sui, nihil rapacius quam natura. Haud difficile nihilominus accidit ut huiuscemodi amicitiarum nexus dissolvantur. Praesertim cum mores educatione, colloquiis, commerciis varientur, studiorum similitudo in dissimilitudinem pro occasione facile permutetur: mihi vero cum Cicerone maxima conciliatrix amicitiae videtur virtutis opinio1. Est enim proprium virtutis conciliare animos sibi hominum, & ad suos usus adiungere, atque amicitias conservare. In ea namque convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea /89b/ est constantia quae cum se extulit, & lumen suum extendit, & idem aspexit, agnovitque in alio, ad id se admovet, vicissimque accipit illud, quod in altero est: ex quo eorum exardescit sive amor sive amicitia. Unde nihil est amabilius virtute, nihil quod magis alliciat homines ad diligendum. Quippe propter virtutem & probablilitatem eos etiam, quos nunquam vidimus, amamus; cuius ea est vis ut (quod maius est) eam in hoste etiam diligamus. Quare quemadmodum despicimus eos qui nec sibi nec aliis prosunt, in quibus nullus labor, nulla industria, nulla cura est: sic suscepit vita consuetudoque communis ut beneficiis excellentes viros in coelum fama & voluntate tollamus, eos suspiciamus, maximisque efferamus laudibus, in quibus existimamus excellentes quasdam & singulares perspicere virtutes, atque eos quorum vita perspecta est in rebus honestis atque magnis, & bene Reipublicae facientes, quorum virtus & studia fructuosa sunt aliis, sibi autem laboriosa, aut periculosa aut certe gratuita. Qua parte tanto plerosque maximae famae, nec minoris ingenii, aut eruditionis superasti, quanto te variarum artium studiosos tibi tuo isto indefesso scribendi studio devinxisse, vel satis norit is qui tantorum tuorum monumentorum laborumque vel minimum (ex unguibus leonem aestimo) degustarit. Ego ex tot, tantisque immensi laboris scriptis, quorum in libello de libris propriis catalogum recenses, solum vidi libros de Sapientia, & de subtilitate, & de consolatione, qui una cum libris de sapientia annexi sunt. Hos mihi anno M.D.XLIX. dum Tolosae medicinam facerem, amicus iuris peritus humaniorum admodum studiosus dedit; illos autem de subtilitate hoc anno M.D.LI. in Scotia ubi nunc ago, ab illo amico accepi. Hi ex tam multis soli apud me sunt: ex quorum lectione tanta mihi reliquorum cupido incessit, ut nisi spes esset iis aliquando, imo etiam brevi frui, eorum carentia mihi longe gravior esset. Quemadmodum enim summa laude & gloria dignum esse lectione digna humanoque generi utilia scribere, sic aliorum vigiliis ac literariis frui laboribus, maxima mihi voluptas videtur: qua tandiu me tuis caruisse ut doleo & moleste fero, sic futurae lectionis expectatione consolor. Tua namque in scribendo copia, varietas, multiplex lectio, rerum observatio, sententiarum ornata gravitas, pura castaque narratio, facit ut in tuis monumentis profundissimam memoriam, expertissimam industriam, & acerrimum iudicium quisque deprehendat, laudet, colat, atque veneretur. Me vero plurimum delectavit quod librum de Sapientia quintum evolvens, viderim quod tibi iure vendicas experimentum, ubi inter caetera sic scribis: Sed quid si ars ipsa non alat, nec ullus ad aliam detur transitus, novum aliquod inventum excogitandum est (semper enim novitas rei gratiam parit) quod in quacunque re magnam affert utilitatem. Cum in hac urbe invidia diu laboremus, nec lucrum suppeditaret expensis (sic durior est spectatae virtutis, quam incognitae conditio, & nemo propheta in patria sua est honoratus) multa ut nova invenimus, tentavimus in arte: nam extra artem /90a/ nihil non cessit. Tandem phthisis quam phthoe vocant, multis saeculis curam deploratam excogitavi, sanavique multos, qui nunc supervivunt, nec difficilius quam Gallicum morbum: rationem etiam curandae aquae, quam intercutem dicunt multis iam sanatis inveni. Sed pro inventione ratio dux erit, experimentum autem magister, aliorum opera incitamentum. At pro experimento si periculum sit tentandum, leviter ac paulatim2. His duobus a te inventis experimentis non minus homines tibi devinxisti, quam medicinam auxisti. Nam si non levis est momenti artem quamvis praeclaris magnificisque operibus exornare, & ei incrementa adiungere temporum excursu, ad quae priorum nunquam vel ingenium vel industria penetravit, quanto magis in arte omnium praestantissima, & quae in totius humani generis salutem comparata sit, abstrusum quiddam & reconditum depromere, quod a vulgari genere philosophandi & popularibus sententiis abhorret, immensae utilitatis videtur? Non pauci idcirco falluntur, qui medendi artem veterum labore inventam, satisque consummatam rati non ultra progredi contendunt. Voluntque posteros omnes uno quasi filo deductos iisdem insistere semper vestigiis, de quibus nefas sit vel transversum (quod aiunt) unguem decedere. Viam illi prorsus obstruunt inveniendis novis, & illos impudentiae graviter accusant, quod in eo omne studium collocarunt, ut aut novum quippiam contenderet, aut traditas ab antiquis artes iam quasi vetustate collapsas fulcirent, aut illis adderent, quae partim diligentia, partim experientia, partim aetate essent progrediente consecuti, & quae tempori magis, quam scriptoribus defuerant. Huiusmodi morosiora quorundam ingenia nosse oportuit, nihil simul & inventum & perfectum esse. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur. Quippe nihil est in natura rerum omnium quod se universum profundat, & quod totum repente evolet. Sic omnia quae fiunt, quaeque aguntur acerrime, levioribus principiis natura ipsa praetexuit. Et quod ait Comicus: Nunquam ita quisque bene subducta ratione ad vitam fuit, quin res, aetas, usus semper adportet aliquid novi, aliquid moneat, ut illa quae te scire credas, nescias, & quae tibi putaris prima, in experiundo repudies3. Itaque ut cum D. Fernelio Medico Lutetiae claro loquar, tam peccant qui a veteribus pervestigata omnia comprehensaque esse contendunt, quam qui eisdem primam rerum cognitionem detrahunt, illosque de veteri disciplinarum possessione deiiciunt4. Sed fortasse prolixius quam epistolae alteri negocio destinatae usus requirat. Ego, ut ad rem revertar, tuae eruditioni, virtuti, & sapientiae, qua cum assiduo studio de studiosis literarum omnibus bene mereri non desinis, ita me addictum, ita devinctum sensi, ut iam diu nihil animo aeque optatius habuerim, quam ut mihi sese offerret occasio, qua quam gratus esset erga te animus meus, possem declarare. Quae res tametsi serius quam voluissem, successerit, nunc demum tamen tam grata cum opportunitate se obtulit, ut tibi & mihi non mediocriter gratuler. Mihi tum ob R.A.R.D.5 /90b/ & Moecenatis mei a te uno tanquam sibi propitio Aesculapio expectandam & expetendam sanitatem, tum ob mutuam & mihi exoptatam tuam consuetudinem, qua frui hac una me posse semper sum confisus. Tibi vero gratulor quod haec res & utilitatem tibi no parvam, & laudem, ut spero, longe maiorem allatura sit, cuius amor (cum & virtutis sequax sit gloria) generosis animis veluti stimulus ad praeclara facinora est innatus. Unde hoc ingratum tibi futurum tantum abest ut existimem, quin potius maxime optandum putem. Rerum enim expetendarum, ut Cicero secundo de inventione testatur, tria sunt genera6. Nam est quoddam quod sua vi nos allicit ad sese non emolumento captans aliquo, sed trahens dignitate: quod genus, virtus, scientia, veritas est. Aliud autem non propter suam vim & naturam, sed propter fructum atque utilitatem petendum, quod pecunia est. Tertium est ex horum partibus iunctum, quod & sua vi & dignitate nos inductos ducit, & prae se gerit quandam utilitatem, quo magis expetatur: ut amicitia, bona existimatio. Haec tria una hoc negocio, vir optime, haud admodum difficulter potes maxima cum voluptate consequi. Quippe hinc tuae virtutis ac scientiae summa apud exteras etiam orbis partes erit praedicatio: hinc facultatum domesticarum non mediocris proventus: hinc multorum bonorum amicitia accedet, & incredibilis existimatio. Quibus te moveri patiare aequum est: praesertim cum omnes expetamus utilitatem, ad eamque rapiamur, nec facere aliter ullo modo possumus, ut autor est in Offic. Cicero7. Nam quis est qui utilia fugiat, aut quis potius qui ea non studiosissime persequatur, potissimum quando cum dignitate & honestate coniungantur? Sed quorsum haec omnia tendant, accipe; Regni Scotiae Gubernatoris humanissimi principis frater Illustrissimus S. Andreae Archiepiscopus, cui iam exactis circiter quatuor annis sum a Medicina, annum agens plus minus quadragesimum, anno ab hinc decimo, asthmate periodico, ex repentina immensi caloris ex parvae sphaere reticularis sub canicula ludo contracti in frigus permutatione & frigida ac humida victus cum temporis ratione vexatur. Prima autem morbis accessio fuit cerebri in pulmones destillatio, cuius etiam tum temporis comes fuit raucedo, quae praesentis medici praesidiis pro temporis occasione ablata est, relicta tamen mala frigidiori & humidiori cerebri temperatura, a qua materia praeter naturam in capite aggregatur, quae ideo paulatim asservatur, quia cerebrum nec proprium alimentum probe concoquere (praesertim cum sanguine pituitoso nutriatur) vel vapores ad ipsum ex inferioribus partibus delatos prae imbecillitate valet resolvere; quae quidem ex praecedenti accessione derelicta facit, ut quoties reperitur in toto corpore materia, quae propriam substantiam, vel vaporem, aut qualitatem, cerebrum impetere valeat, nova superveniat accessio: defluente nempe in pulmones eodem humore. Hinc iam periodica destillatio, cuius cum aliarum causarum signa praeteream, ea potissimum est nota, quod in totum fere citra febrem comitantibus propriis /91a/ etiam destillationis indiciis, illi veluti sano ex manifesta causa confestim accidit. Quae certe accessio singulis fere Lunae coniuctionibus, & oppositionibus, imo etiam quadris veluti certis circuitibus aggreditur: hanc quidem spreto, ut hactenus, aut saltem sedulo non adhibito Medicinae auxilio, in continuum tandem fluorem abituram (ita tempore subripere vires corporis vires morbi possunt) periculum est, potissimum cum iam fere continuo maxime noctis tempore nonnihil defluat. Atque hinc non mediocriter pulmones imbecilliores redduntur. Serosus enim, liquidus, aquosus, pituitosus, & dulcis, aut insipidus (alioqui si acris, aut salsus fuisset, & pulmo exulceratus, & morbus Tabes dictus, Graecis φϑόε, dudum subsequutus esset) est defluens in pulmones. Unde initio tenuis & paucus tussi magna excernitur. Nam tussi levatus ab expirato aëre divulsus ac dissectus in pulmones refluit; postea coctus & modice crassatus, qualis tenuis & crassi medius fuerit, a viribus thoracis valentioribus cum mitiore tussi copiosius expiutur. Qui idem rursum paucus si crassus & lentus evaserit, tum tussi validissima foras mittitur: quare tenacius haeret humor quam ut per hanc possit avelli & levari ad fauces usque. Hinc dyspnoea, seu spirandi difficultas cum stertore mox ubi praecepta est angustia a qua caliditas in corde & pulmone augetur, quae quidem respirationem, magnam, vehementem, velocem, frequentem magna ex parte facit, ac exufflando (quod caloris aucti proprium est) per os spiritum calidum & ferventem per quam quoque aër parcior quam per sanitatem trahitur, etiam multum dilatato thorace. Caeterum pulsus arteriarum mollis illi est, parvus accessionis initio creber, frequens, inordinatus, & inaequalis angustiam & dolorem partium respiratoriarum & calorem nativum auctum demonstrans, cum aër attractus angustiae viarum causa cordi refrigenrando & pulmoni, ut iam dixi, non sufficiat. Itaque urina, ut ex ea indicia non praeteream, subrussa, & ut plurimum mediocriter tenuis, sed instante accessione longe tenuior & alba, cruditatem per se ferens cum hypostasi pauca, aliquantulae obstructionis nota, & bullis quandoque in media superficie desidentibus, humorem ad pulmonem defluxum significantibus, quandoque solam coronam integra serie occupantibus, urinaeque concoloribus capitis affectionem indicantibus. Accessionis vero tempore subrubra, & post accesionis vigorem longe rubrior & frequenter micta & pauca ob dictam superius rationem, urina cernitur. Totus corporis habitus admodum gracilis: & cum tabidis Hippocratica facies maxime accedat, nihil tamen illi proximum habet praeter collapsa tempora ob musculorum (quos a temporibus crotaphitas appellant) substantiam diminutam: reliquae faciei partes a sana fere nihil absunt. Itaque dum morbus dat inducias, ita habent totius corporis robora ut hominis penitus sani munia obire valeat; qua maxime ratione tanto morbo idonea praesidia & ipsi eo tempore adhiberi & ipse valide perferre queat. Habes morbi integram rationem, quem hactenus ut lenirem, & ne in deterius /91b/ rueret praecaverem: quibus remediis, quo labore, qua industria fuerim usus aliquando faventibus Superis intelliges. Ego enim absolutam illius curationem neque unquam expectavi, nec quantumvis efficacissimis praesidiis contingere posse confido, tum propter caeli humiditatem (& si non nihil salcedinis ex maritima participet) & ventorum impetum, tum ob illius perpetuos laborum cruciatus, quibus Reipublicae causa, quae fere tota ex eo tanquam tenui filo pendet, noctes diesque distorquetur ita, ut vix in tanta negotiorum vastitate interspirare liceat, multo minus sanitati indulgendo ea praestare quae bonus noster Hippocrates8 non solum in Medico, sed & aegroto & caeteris summe desiderat. Iam vero quibuscunque negotiorum tumultibus relictis, Lutetiam omnium disciplinarum genere, & maxime Medicina civitatem florentissimam profectus est, totam sanitati operam ibidem navaturus. Quoniam autem a me de tua singulari virtute, eruditione eximia, & exercitatissima in re Medica experientia, frequenter monitus est, suppetias tuas tanquam morbi validissimum propugnaculum avidissime Archiepiscopus exoptat: quibus iam ita confidit (quod ad restituendum sanitatem non parum conducere videtur) ut inde sibi accessuram sanitatem tanquam ex Apollineis propitiis manibus persuasum habeat. Itaque non solum hac in re consilio tuo uti, sed tua praesentia frui tam cupidus est, ut nulli cuivis sumptui, quo te Lutetiam possit ad aliquod dies allicere, velit parcere. Quamobrem fac, obsecro, ut te tam multorum & magnorum Philosophorum alumna Lutetia semel videat, tam multi docti amplectentur & admirabuntur: & cuius scripta magna cum religione volvunt, cum maiori honore suscipiant, colant, & venerentur. Itaque quantum temporis viae peragendae voles, quem comitatum, quos sumptus, quantum nummi, tantum ab eo qui has perfert, accipies; nec si aetas, corporis valetudo patitur & adsit voluntas, quo citius res peragatur, angariarum praestatio deerit; nec etiam si opus fuerit, Principum commeatus, seu utriusque patriae fides publica. Hoc denique unum scito, vir optime, tibi cum humanissimo & liberalissimo Principe negotium esse: de quo non minus tuto tibi ipsi polliceri potes, quam ipse de te expectationem concepit. Ille a te corporis bonum expectat, tu non mediocris fortunae accipies: imo non fortunae sed potius laboris tui, & singularis doctrinae ac virtutis merita praemia. Quod si aetas, Musae domesticae, Penates, tempus, negotia, amici, vel aliud quodvis eo te adduci non patiantur ut Lutetiam accedas, saltem Lugdunum tibi viciniorem & famosam civitatem venias. Hoc a te pro tua humanitate contendimus, honoris bonique non vulgaris causa optamus, non uni etiam optimo Principi hac ratione solum obsequuturus, sed totam unam Rempublicam & regnum tibi plurimum devincturus. Quod si petitorum neutrum (quod non expectamus) concesseris, interim prudentis tui consilii morbo dicto (qui in Phthisim aut deterius, quod Deus avertat, ruere promptus est) oppugnando idonei nos integerrime, obsecro, mone: & quod visum /92a/ fuerit, accipe, nihil omittens quod in illius demolitionem facere posse deprehenderis. Quod quidem pro tua syncera fide facturum non dubito. Quemadmodum enim tu inter tam multa & magna tua & nunquam interitura monumenta quaecunque ad humani generis salutem non profutura existimasti, si nocere cum hoc etiam possent, nullo modo superesse voluisti: ut in libello de libris Propriis testaris9: sic quam sis, ut profiteris, consecutus in quibusdam desperatis multis praecedentibus saeculis morbis a D.O.M.10 curandi rationem, aliquando promulges, non sepelias aequum est. Iniquum siquidem est in utilissimis toto humano generi praeceptis aliquid aut perpetuo recondere: aut aliud sentire, aliud scribere; maxime cum, ut in Adagio est, Expertes invidentiae sint Musarum fores11. Sed ecce dum his literis summam manum admoveo, occurrunt duo a te xviii. de Subtilitate libro qui de mirabilibus inscribitur, commemorata, quorum alterum ad impinguandum homines mirifice facere testaris, alterum a te inventum mirum in modum conferre anhelosis & suspiriosis asseris12. Horum neutrum nobis experiri hic contigit, tametsi utraque in rem nostram non parum facere videantur. Itaque quantum ad ozimum attinet, in referendis ipsius facultatibus ita inter se dissentiunt Dioscorides, Galenus, & Plinius, ut nullo pacto illorum sententiae conciliari possint. Sed de his nunc satis. Denique mandavit Iff. A.R. ut tempus tibi constituerem mensem Ianuarium, quo veluti stato & conducto die Lutetiam venias: vereor certe ne hyemis iniuria veniendi opportunitatem remoretur, aut voluntatem adimat. Sed occasio quae Hippocrati praeceps est13, facit, ut urgeam. Vale, vir excellentissime. D.O.M. te diu incolumem servet, & genium tuum ad scribendum in dies extimulet, ut rei Medicae literarumque bonarum studiis diu prodesse possis, & nominis tui hac ratione immortalitatem comparare. Edenburgi xxviii. Septembris14. M.D.li.


Notas

1 Cicerón, Laelius de Amicitia 37, 18.
2 Cardano, De sapientia (1544), pp. 259-260; OO I, 578a. El pasaje entre paréntesis “(sic durior... honoratus)” es un añadido de Casanate que remite a Cicerón, Ad Brutum 24, 10 y a Lucas 4, 25.
3 Terencio, Adelphoe, 855-858.
4 Jean Fernel, De abditis rerum causis libri duo, París, C. Wechel, 1548, p. 3, ll. 26-29.
5 Ignoro el significado preciso de estas siglas que, en cualquier caso, parece claro que se refieren a la persona del arzobispo; podría ser R[everendissimi] A[rchiepiscopi et] R[everendissimi] D[omini] o R[everendissimi] AR[chiepiscopi] D[omini].
6 Cicerón, De inventione II, 157.
7 Cicerón, De officiis III, 101.
8 Hipócrates, Aphorismi I, 1, que en la versión latina que acompaña a los Commentaria de Cardano a esa misma obra dice: “Vita brevis, ars vero longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile. Oportet autem non solum seipsum praestare opportuna facientem, sed & aegrum, & assidentes, & externa”.
9 DLP, p. 135: “Quaecumque enim ad humani generis salutem, non profutura existimavi, si nocere cum hoc etiam possent, nullo modo superesse volui”.
10 Deo Optimo Maximo o Domino Omnium Magistro.
11 Erasmo, Adagia 1.2.85.
12 OO III, 648b-649a.
13 Véase nota 8.
14 El resumen contenido en el De libris propriis de 1562 (DLP, p. 346) da una fecha ligeramente diferente: “IX. calendas Octobris”, que equivale al 23 de septiembre.



2. John Hamilton a Cardano. Edimburgo, 4 de febrero de 1552.

Fuente: Íbid., 92b-93a.

/92b/ Redditae sunt nudiustertius Medico nostro mihique perlectae tuae litterae xxiii. die Novembris scriptae. His autem ut singularem eruditionis absconditae, & perfectae virtutis tuae opinionem nostram, doctissime Cardane, aequasti, sic per te praecipue restituendae nobis certo sanitatis expectationem auxisti. Qua iam antea stimulatus Medico nostro maxime suadente, ad te tanquam mihi propitium & propositum Aesculapium morbi profligandi causa recurrendum existimavi. Non de aliorum doctissimorum Medicorum praesidiis diffisus, verum de tuis auxiliis mihi plurimum pollicitus. Cum autem ipse iam aliquot exactis mensibus, ut ex Medici nostri literis abunde satis intelligere potuisti, hac solum ratione Lutetiam petere statuissem, gravissimis certe & urgentibus inevitabilibusque tandem negotiis interceptus ab instituto desistere sum coactus. Quare dum aliam viam hic proximam mihi studiose apparandam duco, incessit cupido virum hunc qui has perfert mihi iam elapsis quatuor annis a Medicina, tui studiosissimum, quique in iam dictam tui opinionem nos coniecit, ad te mittere, ut tuo deinceps consilio prudentissimo, atque, ut Deo ita dispensante expectamus, saluberrimo, cuius semper sitientissimus fuit, armatus, expeditus, morbo profligando praesidia exquirat, adferat, atque adhibeat. Scripsit is ad te satis ample iussu meo, de mei ipsius temperamento, morbi origine & progressu, omnemque fere eius rationem tibi meo iudicio ob oculos proposuerat. Sed quoniam hoc etiam ipsum haud facere satis videbatur, quo hoc quicquid est negotii, facilius, fidelius, ac foelicius exequeremur, dictum nostrae valetudinis studiosum & fidelem ministrum tibi destinavimus, ex cuius sermone mutuaque collocutione spero tibi meam morbique universam rationem ita perspectam fore, ut postea nihil ad absolutam eius cognitionem merito possis desiderare. Nihilominus, quia ut ait Poëta, Nec retinent patulae commissa fidelius aures, Quam quae sunt oculis subiecta1: & quae cernuntur certiora sunt, quam quae audiuntur, inventaque (quod prudentissime dicis) in inventorum ipsorum manibus mirum in modum relucent, hoc unum pro singulari tua humanitate atque erga nos capta benevolentia contendo, ut qui Lutetiam scripta tuis literis conditione venire destinaveras, Scotiam quoque qua voles conditione adire semel statuas; fidem publicam, viaticum, comitatum praestabit qui has perfert, dabitque, si quod pactum inter te & illum initium fuerit, P. Franciscum Restam aut alium trapezitam Mediolani sponsorem. Hoc denique unum tibi, Cardane optime atque eruditissime, pollicebor recto pectore, nullam te temporis vel laborum iacturam facturum, non mediocrem autem facultatum proventum, maximum honoris famae atque existimationis fructum inde consequuturum. Quare tibi persuadeas velim me longe plura velle, & posse praestare quam polliceri. Quod haud dubie si nostra /93a/ causa tantum laboris insumpseris, re ipsa atque experientia deprehendes. Vale doctissime Cardane laresque nostros, non usque adeo, fortasse ut putas, Scythicos invise. Edenburgi iv. Februarii. M.D.lii. De caeteris autem his literis non commemoratis Gulielmo Casanato qui eas tibi reddet, fidem dato.


Nota

1 La cita une dos versos independientes de Horacio, Epistolae I, 18, 70 y Ars poetica 181. La fuente para esta combinación tal vez sea el adagio 1.1.100 de Erasmo (“Oculis magis habenda fides, quam aures”), que cita ambos.



3. John Hamilton a Cardano. St. Andrews, 1 de octubre de 1554.

Fuente: Íbid., 93b.

/93b/ Binas tuas literas accepi superioribus mensibus mihi etiam gratissimas per quemdam Angliae Mercatorem, alteras vero per dominum Episcopum Dun Rordensem, una cum Balsamo Indico. Postremas tuas literas accepi a Scoto cum elegantissimis tuis commentariis in difficillimum opus Ptolemaei. Quibus omnibus ample & abunde ter quater responsum est. Permultas enim ad te dedi literas: incertum mihi tamen an tuas in manus devenerint. Nunc autem famulo tibi noto Romam proficiscenti mandavi, ut excellentiam tuam inviseret, & meo nomine salutaret, gratiasque ageret nedum de tuis munusculis variis & gratissimis, sed etiam de sanitate magna ex parte restituta, morbo propemodum depulso, viribus auctis, vita denique quodammodo recuperata. Ista namque omnia atque corpusculum ipsum tibi acceptum fero. Quandoquidem a tempore tuorum Medicamentorum tanta arte & dexteritate praescriptorum & compositorum, morbus ille mihi peculiaris & rarius & levius multo me invasit: quandoque enim accessiones solitae vix in mense semel, aliquando vero bimestri spatio me opprimunt. Nec tum quidem urgent, neque premunt more solito, sed solummodo persentisco levissime. Ingratitudinis vitio me insimulari liceret (quemadmodum ingenue fateor) si ista tot & tanta beneficia non recognoscerem, & gratias referrem. Sed iam Epistolam ad te mitto vivam (nempe hunc Michaëlem) idcirco oro, ex animoque precor excellentiam tuam, ut si usui tibi esse possim ope, opera, aut opibus, isti renunciaveris: qui me quam celerrime certiorem faciet; id ubi ego rescivero, in promptu rem factam esse existimato. Praeterea Dominus Gulielmus Casanatus Medicus anno superiore lares invisit paternos, neque adhuc reversus est. Vir sane multis nominibus & honore dignus, cuiusque necessitudo & cohabitatio iucunda fuisset. Multum tuam tamen excellentiam praemonere volo atque obsecro, ne a munere scribendi solito mihi deficias, & ne seiunctis corporibus, animi fiant disiuncti, sed praesentes perpetuo. Famulos & tuos domesticos meo nomine salutatos opto. Vale, ex nostra Metropolitana sede Sancti Andreae Kalendis Octobris. M.D.liv.