Cardano & Duno

La obra de Cardano es muy extensa y yo no puedo presumir de haber leído más que una parte. Interesado sobre todo en su pensamiento político y moral, mis tropiezos con los tomos médicos de las Opera Omnia (VI-IX) han sido escasos y fugaces. De ahí mi sorpresa cuando, al recopilar algunos de sus escritos epistolares, me topé en el tomo VII (271a-274b) con una extensa carta de Cardano dirigida a Taddeo Duno o Duni. Y es que bajo el espeluznante título de «De oxymelitis usu in pleuritide» (“Sobre el uso del ojimel en la pleuresía”), era difícil sospechar los tesoros que encierra. En efecto, al menos dos tercios de la carta no están dedicados ni a la teoría ni a la práctica en sentido estricto de la medicina, sino al “comportamiento civil” ―hoy diríamos “relaciones públicas”― del médico, especialmente frente a sus colegas de profesión, del que tantos ejemplos brindará el de Milán en sus obras morales. Y entre otros focos de interés, destaca a mi humilde juicio el consejo de Cardano a Duno de que se abstenga de controversias inútiles y dirija sus esfuerzos a la adquisición de las disciplinas, lo que en el lenguaje del De sapientia podría traducirse como una exhortación a que diese preeminencia a la sabiduría natural sobre la humana, aun sin menospreciar los beneficios que ésta última pueda aportarle en alianza con la primera.
Antes de ser recogida en las Opera Omnia, la carta a Duno había sido publicada junto a otras epístolas médicas en el volumen: Thaddaei Duni Locarnensis medici et Francisci Cigalini, Ioannisque Pauli Turriani medicorum Novocomensium clarissimorum, item Hieronymi Cardani medici et philosophi celeberrimi disputationum per epistolas liber unus, Zúrich, s.f. (prefacio de 1555). No existe ninguna reproducción digital de esta edición, pero sí de una recopilación posterior de varios trabajos de Duno: Thaddaei Duni Locarnensis medici Epistolae medicinales locis multis auctae: in quibus de oxymelitis facultatibus, et curatione pleuritidis, morborumque articularium tractatur. Eiusdem De hemitritaeo, sive de febre semitertiana libellus. Item, Miscellaneorum de re medica liber omnino utilis, alias non editus. Zúrich, Ioannes Wolphius, 1592. La obra, catalogable en el difundido género de las disputationes epistolares, contiene también la carta precedente de Duno a Cardano, en la que le pedía que terciara en la controversia que había iniciado con cierto «empiricus» (el médico de Erba Thomas Zoius, como se pone de manifiesto en el resto de la correspondencia) sobre el uso del ojimel en los enfermos de pleuresía. Según declara Duno en dicha carta, el otro médico había propuesto a Francesco Cigalini, médico de Como, como árbitro de la cuestión, y, al mismo tiempo que sostenía con éste una disputa por epístolas sobre el particular, decidió llamar en su defensa a su antiguo profesor de Pavía, que no era otro que nuestro viejo amigo de Milán, Girolamo Cardano. La respuesta del maestro, que, como he dicho, tenía más de orientación moral que de estricta argumentación médica, no debió de satisfacer del todo a Duno, quien le contestó con una tercera carta, en la que, tras las cortesías habituales, se dedicó a refutar una por una las afirmaciones de Cardano. Al maestro tampoco debió de hacerle gracia que el discípulo se le subiera a las barbas y, menos aún, que lo hiciera en público, pues años más tarde contará estas Disputationes entre los escritos críticos con él y denunciará que Duno divulgó su carta únicamente para catapultarse hacia la fama (DLP, p. 305: «Dunus, ut famam quaereret, cum esset meus auditor, evulgavit epistolam meam»). No obstante, a la vista de la extensión de la carta de Cardano y de su cuidado estilo, cabría preguntarse si no sospechó o pretendió nunca que encontrara tal fin, siempre y cuando, claro está, Duno se hubiera limitado a asentir a sus consejos.
Me he quedado con ganas de saber algo más sobre este discípulo e interlocutor de Cardano. Por lo que he podido averiguar en unas rápidas búsquedas (Dizionario storico della Svizzera y Cesare Cantù, Gli eretici d’Italia. Volume terzo, Turín, Unione Tipografico-Editrice, 1868, pp. 85 y ss.), Taddeo Duno (1523-1613) era natural de Locarno. Estudió medicina en Basilea (1545-47) y Pavía (1547-48), donde, como ya he dicho, tuvo por maestro a Cardano. Había abrazado muy pronto la fe reformada y se sabe que en 1549 participó junto a Giovanni Beccaria en una controversia religiosa entre católicos y protestantes en su ciudad natal, que, por lo visto, acabó como el rosario de la aurora. En la época del intercambio epistolar que nos ocupa, entre abril y octubre de 1551 (pocos meses antes, por tanto, del viaje de Cardano a Escocia), estaba viviendo en Asso, población del norte de Lombardía, en la provincia de Como, donde ejercía como médico; al parecer, allí también tuvo un encontronazo con la inquisición. En 1553 volvió a Locarno, pero las tensiones religiosas del momento le obligaron a exiliarse definitivamente, y el 3 de marzo de 1555, en compañía de varias familias protestantes, abandonó la ciudad y se estableció en Zúrich, donde residió el resto de su vida, complementando sus publicaciones médicas con algunos escritos apologéticos y traducciones al latín de Ochino y Stancaro.
Transcribo a continuación las tres cartas cruzadas entre Cardano y Duno. Querría haber acompañado la transcripción del adecuado aparato crítico, pero últimamente ando algo líado con unas oposiciones, y, si me pongo a identificar las numerosas citas que aparecen en los textos, este post no vería la luz hasta el día del juicio. Prefiero presentarla tal y como está, con unas pocas notas redactadas al azar, y, más adelante, si encuentro tiempo, añadir las demás referencias y comentarios críticos. Como siempre, os invito a exponer las observaciones y correcciones que consideresis pertinentes.
1. Taddeo Duno a Cardano. Asso, 25 de abril de 1551.
Fuente: Taddeo Duno, Thaddaei Duni Locarnensis medici Epistolae medicinales locis multis auctae: in quibus de oxymelitis facultatibus, et curatione pleuritidis, morborumque articularium tractatur. Eiusdem De hemitritaeo, sive de febre semitertiana libellus. Item, Miscellaneorum de re medica liber omnino utilis, alias non editus. Tiguri : excudebat Ioannes Wolphius, 1592, ff. 13r-14r.
/13r/
THADDAEUS DUNUS ME-
dicus, optimo maximoque medicinae profes-
sori Hieronymo Cardano, praece-
ptori suo colendissimo, S. D.
Scripsi ad te alias, mensibus nimirum superioribus (praeceptor observandissime) quibusdam de rebus haud ita magni momenti, sed an literae ad te perlatae fuerint, me praeterit. Crediderim ferme eas interceptas fuisse: sed quoquo modo se res habeat, parum refert. Nunc quia lis mihi est cum quibusdam medicis, praecipue vero cum clarissimo D. Francisco Cigalino1 Comensi, viro eleganti sane ingenio praedito, & varia eruditione insigni, de oxymelitis facultatibus, tibi tanquam summo Hippocratis Galenique interpreti, hac de re scribendum esse censui. Nihil enim vereor, quin pro tuo Thaddaeo aliquantulum laboris suscepturus sis: sed quid pro me dico? Imo pro Hippocrate nostro, nostroque Galeno. Male etenim a quibusdam tractantur ii tanti viri, medicae artis potentissimi principes. Prima itaque controversia inter me, & empiricum quen-/13v/dam2 haec fuit. Impudens ille empiricus me arguebat, quia pleuriticis propinabam oxymeli. Ego strenue me defendebam variis tum rationibus, tum testimoniis. Sed quia neuter nostrum alteri credebat, elegit ille iudicem Franciscum Cigalinum, qui (postquam ei scripsi satis copiose de viribus oxymelitis, ex Hippocrate, & Galeno) rescripsit satis docte3, mihi tamen non satisfecit, cuius hi sunt potiores loci. Etenim (inquit) si quae ab illustribus medicinae scriptoribus traduntur animadvertamus, convenit quidem oxymeli in pleuritide, sed non omni, ita sane, ut duntaxat tunc ad eam facere possit, quando in parte inflammationis crassi ac lenti humores collecti fuerint, & rursus.
Fuerit igitur haec totius quaestionis peroratio, oxymeli si morbi causa consideretur, nunquam exhibendum esse, nisi crassi, ac viscidi humores fuerint. Nisi itaque pleuritis oriatur a pituitosis humoribus, oxymeli omnino ipse non dat. Ego secundo ei scripsi, quod omni pleuritidi oxymeli convenit, sive oriatur a pituitosis humoribus, sive biliosis, & ut hoc probem, aliquot rationes, & testimonia, haud vulgaria, produxi, quorum re-/14r/-sponsum nondum in hodiernum usque diem accepi. Quid ille tandem responsurus sit, certe coniectare non possum: hoc quidem scio, argumenta esse longe difficillima. Scripsi autem ei iiij. Idus Aprilis4. Interea dignare, vir humanissime, ad me scribere, quae sit sententia tua: videlicet, conveniat ne oxymeli pleuriticis iis, quibus humores biliosi causa morbi existunt. Scripsi praeterea libros quosdam de erroribus Leonardi Fuchsii, quos aliquando ad te mittam castigandos5. Vale. Assii. VII. Calend. Maias.
Notas
1 Francesco Cigalini (1489-1551), médico de Como. No publicó nada en vida; de hecho, en la siguiente carta Cardano afirma no conocerlo. No obstante, fue autor de un tratado astrológico, Coelum sydereum, publicado en 1655, y de una historia de Como, De nobilitate patriae, que se conserva manuscrita. También ha llegado hasta nosotros una carta de Erasmo en respuesta a otra suya, donde, por lo visto, criticaba su traducción de Lucas 2, 14, cfr. Opus Epistolarum VI, pp. 288-292, ep. 1680. Intervino, en calidad de árbitro, en la disputa entre Duno y su rival a propuesta de este último, dando origen a una correspondencia que se vio interrumpida por la muerte de Cigalini; su última carta a Duno lleva fecha de 5 de mayo.
2 Thomas Zoius (¿Tommaso Zoi?), médico de Erba.
3 Las dos cartas aparecen recogidas en la compilación de Duno, ff. 3r-8r; la primera está fechada el 18 de marzo de 1551, mientras que la respuesta de Cigalino apenas se demoró dos días más.
4 Duno, en efecto, volvió a escribir a Cigalino (9r-12v) entre el 10 y el 11 de abril (en 12v, la carta lleva fecha de III. Idus Aprilis). Pero la respuesta de éste (14r-21v) ya es posterior a la carta dirigida a Cardano, es la ya aludida epístola del 5 de mayo.
5 Por lo que sé, no se ha conservado ninguna obra Duno sobre este argumento, si bien parte de su material pudo ser aprovechado por el autor en otros tratados. Véase, por ejemplo, en la misma recopilación de la que extraemos estas cartas su De hemitritaeo, sive de febre semitertiana libellus, ff. 86r-88v.
2. Cardano a Taddeo Duno. Milán, 10 de agosto de 1551.
Fuente: Íbid., ff. 32v-40v.
/32v/
HIERONYMUS CARDA-
nus Medicus, Thaddaeo Duno me-
dico, S. D.
Quod ad me de literis tuis datis ante Calendas Maias scribis, amice charissime, nihil est quod dubites. Si enim perlatae fuissent, protinus respondissem. A discessu enim tuo literas nullas abs te accepi, una duntaxat epistola excepta, quam primis diebus miseras. Neque aliud continebatur, quam quod Assii esses. Id mihi satis esse putavi, scire ubi esses, quandoquidem & tu certo nosses, ubi essem. Iam vero de lite quam habes cum illo empirico, primum nihil miror, nam tu de re probabili saltem litigas: at ego de certissimis rebus litigare cogor. Quandoquidem inter caeteros nuper stupidus quidam Mediolani, & paulo melior Thessalo1, audet dubitare, an in acutis morbis carnes, & ova, & vinum debeamus exhibere? Et de vino certe quod minus offendat, nobiscum sentire videtur: de reliquis, de quibus nulla est dubitatio, homo turgidus adeo dubitat, ut contrariam sententiam /33r/ teneat, iugulaturus, ut video, quotquot homines acuto morbo laborantes in eius infelicem manum inciderint. Neque enim Hippocratis authoritas, neque Galeni, neque ratio, neque experimentum, potest hunc stupidum hominem a sententia tam absurda amovere. Sed cum ancillis & mulieribus de aegri salute miser hic, quanquam plurimas iactet divitias, consulit. Idem cum audisset ex me, abscessum in septo transverso absque dolore omnino fieri posse, exclamavit vir eruditus, hoc novum esse paradoxum. Neque unquam apud Avicennam vidisse pleuritidem absque dolore, sed aliquando serius contingere, aut maiorem modo, modo minorem. Atque ita hic vir eruditus (dignus prorsus qui cum lanificis mulieribus, cum quibus consilia agit, conferatur) nugatur. Nec animadvertit primum pleuritidem non dici de abscessu in septo transverso, sed solum in pleura, vel vocato panniculo dividente pectus, aut de his abscessibus, qui in musculis fiunt. Minus vero sapiens vir intelligit quod Avicenna nullibi nec in decima tertii, nec alibi mentionem fecit abscessus, seu apostematis diaphragmatis, seu non noverit, seu /33v/ non auderet signa illius ponere. Idem homo cautus non novit quod GALENUS persaepe ab AVICENNA dissentit. Sed mirum non est in re rara, & quasi illi recondita, errasse. Nec magis mirum est contendisse acriter, quasi eruditionis calculus pro censu debeatur. Sed mirum est in victu acutorum morborum adeo delirasse. Sed quid tu fecisses, amice mi, fortasse acriter pugnasses, ac tum ambo ridiculi civitati fuissetis. Nam & illud mihi testabatur mulier nobilis, quam a gravi morbo liberavi, cum hunc eundem, aliumque iuniorem, satis certe eruditum, advocasset, parum abfuisse, quin pugnis decertarent. Quo factum est, ut lite per domesticos dirempta, uterque dimissus sit. Non tibi nugas ago, scis me non solere mentiri. Itaque satius duxi illum cum plebeio aegro (nam ex infima plebe erat hic, cui propter amicitiam operam potius dabam, quam ob pecunias) dimittere ridendo, quam apud tam absurdum hominem contentione agere. Nam ego novi semper fuisse multos Thessalos: Hippocratis aetate Gnidii fuerunt, Galeni, Methodici cum sua diatrito, Augusti temporibus Themison, unde Iuvenalis:
/34r/ Quot Themison aegros autumno occiderit uno2.
Tu vero demiraris nunc esse empiricos, qui tibi contradicant? Nonne meministi quid Galenus dicat tertio Methodi3? Certe, inquit ille, minimam spem habeo propter eum, qui nunc regnat, bonarum artium contemptum, divitiarum vero, & civilis existimationis, ac potentiae admirationem, haec, quae scribo, ulli usui futura esse hominibus. Et alibi in eodem opere: Actum est de medicina hoc nostro tempore, nisi Deus aliquis nobis succurrat. Vide quae scripsit in primo libro eiusdem4, dum dicit vocari ad aegros non eruditos, sed aulicos, atque conviviis assuetos. Semper omne in praecipiti vitium stetit. Ut nihil mireris id genus hominum, quod eruditissimis ac nostris praeceptoribus non pepercit, nobis futurum inimicum. Causam iam habes, imperitiam inimicam eruditioni, summam ambitionem cum avaritia coniunctam. Unde quosdam experieris alioquin tibi iure magis infensos, mitiores, quod eruditionis sint participes. Quod ego etiam hic Mediolani experior. Ita enim quisque mihi amicior est, ut eruditior. Tres aut quatuor, qui verbis plebem seducunt, /34v/ neque quicquam quod ad artem pertineat, norunt, ita aperte de nobis maledicunt, ut qui non norit nos tales esse putet. Quod si quis vera me non dicere existimat, in examen ducantur, nam neque rite latine loqui norunt, neque philosophiae partem ullam attigere, neque rationem artis intelligunt, nec praecepta medendi. Sed finxerunt sibi quaedam commenta, quibus illudant plebeculae. Sed postquam in hos sermones incidimus, audi rem ridiculam, atque suavem. Erat5, ut scis, Alciatus Iurisconsultus, vir omni laude dignus, qui nostram provinciam, nostramque aetatem miris modis, tum etiam monumentis illustravit. Prudens etiam in omni civilium actionum genere, utque brevi pertranseam immensum pelagus laudum suarum, humillima stirpe natus, divitias, nomen, stipendium, doctrinam, Regum amicitias sibi non vulgares comparavit. Sed haec omnia ex sorte. Sed praeter sortem, ut solus legeret, collegii Mediolanensis societatem & ordinem senatorium, maiora etiam, si non modo curasset, verum non neglexisset, habiturus. Monumenta quae reliquit, dii boni, qualia, & quam multa sunt. /35r/ Hic igitur tantus vir, cum aegrotaret, vel infelicissimis medicis, vel omnino imperitis utebatur, novissime autem ex omnibus, qui Papiae degebant, unum penitus literarum expertem, sibi delegit inter tot praeclaros viros, eumque solum, sub quo mortuus est. Improbabis consilium viri, at ego probo. Voluit videri, puto, vir sapientissimus mortis, ac tantae iacturae medicinam non fuisse consciam. Itaque advocavit empiricum6. Quis enim novit an vitae pigeret, vel quod pedum doloribus nimium gravaretur, vel quod se ad summum gloriae pervenisse sentiret. Atque haec de causa dicta sint. Quid tandem ad rem dices? Ut tibi persuadeam de his nebulonibus minime oportere te esse solicitum. Nam cum tria sint, quae ad medicum spectant, eruditio, gloria, & valetudo incolumis, nemo mortalium efficiet unquam, ut haec tria simul assequatur. Nam & Galenus morbis pluribus correptus est, & gloriam sua aetate parvam est consecutus. Palam enim est ex ipsius monumentis, tum in primo methodi, tum de praesagio ad posthumum, tum in libello de ordine suorum librorum, non /35v/ fuisse illum inter praecipuos, sed multos Romae eum fama antecessisse. Quanquam valeret Galenus non parum artibus Graecis, essetque praedives, & huic rei maxime intentus, nec quicquam illi magis ad studia profuit, quam quod primas partes cum obtinere se non posse videret, desperans ad scribendum, legendumque se contulerit. Tuum igitur est horum trium unum relinquere: atque id tui est arbitrii. Omnia haec retinere non potes. Quod igitur minus est utile, aut necessarium, meo iudicio est, ut contentiones istas nebulonibus relinquamus, solidae vero eruditioni insistamus. Quandoquidem iam tu multo spatio processeris in arte, calleasque linguas, quae non solum tibi ornamentum magnum, sed commodum ad egregia inventa afferunt: tum vero & mathematicas. Desunt vero multa, atque praeclara, quae maximam utilitatem humano generi afferre possunt, in his, si mihi auscultabis, non in contentionibus versaberis. Tum tibi maiorem gloriam apud eruditos praecipue, magisque perennem, comparabis, Deoque, si non fallor, gratus eris. Hoc enim est talenta multa non abscondisse7. Sed si hoc tibi /36r/ consilium praebeo, quali mihi praestat uti? An ego in me probabo, quae in te reprehendam? Absit. Itaque nisi tua causa esset, ab hoc munere libenter abstinerem. Sed amicitiae non parum, officiis vero erga me tuis longe plus condonandum censeo. Mos tibi geratur. Sed video quid dices, Galenus & ipse multa adversus contentiosos scripsit: Fuchsius etiam, tum alii. Sed Galeno nihil illa profuerunt, imo multa eius utilia monumenta solum ob id interiere. Ipse vero logiiatros8 vocatus: nec forsan immerito, homo enim fuit, nullus homo labe caret. Quid Fuchsius egerit hac in parte, non curo. Unum est inclytorum virorum vitia non esse imitanda, sed virtutes. Vitia autem, etiamsi in Deo (quod nefas9 est dicere, ille mihi qui solus ignoscere potest, quique animum meum novit solus parcat) esse possent, virtutes non essent. Nulla enim maior est contrarietas, quam virtutis & vitii. Quo fit ut etiam opus tuum, quod mihi mittere velle dicis, antequam typis excudatur, hoc solo nomine suspectum habeam quasi gloriae excellentis viri videaris invidere. Illud maius accedit, quod si probavero, videbor quasi huius coepti au-/36v/tor, a quo maxime non solum absum, sed plurimum natura abhorreo. & tamen scio pugnabis acerrime contra hominem. Laudo vigilias tuas, ingenium & eruditionem suspicio, propositum contradicendi a natura mea valde est alienum, tum maxime de bonis literis benemerito. Considera mi Thaddaee, quam pauci nunc sint bonarum literarum studiosi, & longe pauciores qui faveant illis. Multum10 igitur debere nos sentimus Fuchsio, qui etiam praeter eruditionem leporem addidit, & brevitatem, ut viventium scripta cum voluptate legi coeperint. Laudarem11 Manardum in hoc genere, nisi omnia vir ille miscuisset magno artis damno. Hic vero non abhorret a recta medendi via, in qua & methodum scripsit. At erravit in quibusdam, sit ita, quandoquidem nesciam nec in quibus, nec quomodo accusetur a te. Quis est mortalium sine errore? Ego patiar si quae errata in posterioribus aeditionibus inveneris, nam in prioribus scio multa esse, libenter corrigi. Passus est se Petrus corrigi princeps Apostolorum12, ego obnitar veritati impudens? Absit. Itaque mitius cum illo ages, atque ego, si modo ita vis, ut inspiciam, quae-/37r/cunque illius scripta sunt, ad meliorem sensum traham. Quod si ille non patietur, tuum fuisse inventum sciet, non meum. Ego nihil nisi ad concordiam inter vos permiscebo. Mallem ut videatur certamen ob veritatis inquisitionem, quam iurgium, aut contentio aliqua. Speciem habeant auctarii cuiusdam ad rem literariam, non rixae, aut maledicentiae, aut odii, vel livoris: quamquam ab hoc plurimum te abesse putem. Dices, ille maledixit Montuo, Avicennae, Mesue, Brasavolo: iam dixi vitia clarorum virorum non esse imitanda, sed virtutes. Habet linguam Latinam satis politam, graecas literas callet, brevis est, & minime nugax, & clarus, ac ordinatus, Galeni libros saepius revolvit, multam habet simplicium medicamentorum cognitionem, multa scripsit, docet libenter quae novit, laboriosus homo certe, & eruditus. Eos ne imitaberis, qui vestem ornatissimam ac pretiosam intuentes, nihil inspiciunt, nisi maculam parvam, & in eam solum, omni relicto decore, oculos coniiciunt? Deinde non sunt ingenia sua, ut Italica: Germanus est, ferocius insurgit forsan, quam par est, tu vis illum imitari in uno vitio? Non. Vis ulcisci, neque /37v/ te, neque me laesit, nec forsan tua improbabit, cum viderit. Habet multos hostes, a quibus se tueatur, Cornarium, Matthiolum, atque alios. Itaque spero multa, & praeclara de te, aveoque quam primum librum tuum videre, ego non emendabo, sed discam nova. Omnes enim omnia sciunt, non unus omnia, maiorque est mihi longe voluptas in discendo, quam in ostentatione. Quid enim ego potero in alia messe, diutiusque a nobis excussa. Rescribam tamen, quoniam ita vis, quae mihi quasi per transennam occurrent. Sed de his satis, ad rem revertor. Scribis13 contendisse te cum Cigalino, ego hominem illum non novi, magisque inter medicos egregios, ut intelligo, quam illos, qui eruditione inclaruerint recensendum puto. Nam neque quicquam scripsit, quod emiserit, nec professus est publice, nec vertit quicquam, nec tamen quin id, aut ea omnia facere potuerit nego. Sed ut Philosophus ait, non coronantur in olympicis, qui vincere potuerunt, sed qui vicerunt14. Omittam igitur de sententia hominis mortui quicquam dicere, quoniam invidiosum, & absque proposito videretur. Claros viros quidam dum recenset, Odo-/38r/nes numerat, atque alios incognitos homines. Ego15 nostra tempestate Fuchsium, Cornarium & Brasavolum audeo ex scriptis claros nominare, quorum scripta plura, passimque leguntur. Curtium, nisi audissem16, non auderem his adnumerare. Montanum inter celebres esse aiunt, non nego, non tamen possum affirmare. Scripsisse quaedam dicunt, si exibunt & probabuntur, laude dignus est. Quod vidi, ut ex ungue leonem, opusculum, ingenium acre, & iudicium ostendit, eruditionem nullam. Neque locus postulabat, aut admittebat. Et haec de medicis, nam in philosophia, & aliis artibus multos fortasse quis proferet. Haec volui subiecisse, quod nemo authoritate tui iudicis moveatur. Deinde quod non probem, quasi de litibus agatur & re pecuniaria, haec iudicia committi viris nisi famosissimis, velut17 Regio medico Sylvio, vel Fernelio, vel erudito atque probato, veluti ex tribus his, quos nuper nominavi, aut qui utranque gloriam sit assequutus, velut18 Vesalio. Quae enim temeritas est, iudicium salutis humanae uni viro, pene ignoto, committere? Sed fuerit ille eruditissimus, imo ne uni aliorum tantum tale iudicium est committendum. At dicas, quid fiet, relinquatur /38v/ indiscussum[?]. Praestat errare in parte, quam in omnibus, plurimi authoritate virorum plus moventur, quam ratione. Itaque ne meam sententiam tanquam certam exposcas, sed ut testem in tanto negotio. Senatus super unius pauperculi vita pluribus diebus disputat, quem sontem tamen esse constat, nos iudicium proferemus, quo multi insontes, & clari viri periclitabuntur?
Ergo quaestio talis est: An in omni morbo laterali, oxymel conveniat? Primum praesuppono, quod non in omnibus morbis acutis, tertio de victu in acutis19, quia non diceret quibus dandum, & quibus non: & infra20 saepius, non dicit semper, & infra21 adhuc docet quibus non convenit, scilicet his, qui erosionem habent in intestinis: ex quo colligo ibi secundum, scilicet, quod oxymel non in omni morbo laterali convenit: patet, quia non ei, cui iungitur erosio intestinorum, ut ibidem colligitur, hoc autem est ratione coniuncti. Tertium, neque in omni morbo laterali simplici, quia non in mortali, dicente Galeno, quod quicquid scripsit Hippocrates, de servandis scripsit, recordantibus nobis, quod deploratos curare non oportet, /39r/ secunda Aphor.22 Quartum, neque semper, quia Hippocrates, tertio de victu in acutis23, prohibet cum nihil expuitur, hoc autem est, cum est initium morbi, & per totum ferme augmentum, ideo dicit, quod cum non sorbitione ptisanae, sed solo potu utuntur, oxymel non convenit. Galenus non intelligit de ratione temporis, sed usus atque erroris eorum, qui toto morbi tempore abstinebant a ptisana. Hoc innixus fundamento, quod in sequenti sectione24 dicat Hippocrates, quibus igitur toto morbi tempore oxymel convenire existimaveris? Igitur Hippocrates videtur velle, quod conveniat in omne tempore. Sed non est ita, Galenusque, servata tanti viri authoritate, hic non intellexit Hippocratem. Hippocrates enim nobis insinuat, quod cum solo potu utendum est, non convenit oxymel, tum quia possit excitare tussim, cum nihil expui possit, tum quia tormina, quae postmodum comitantur, frigus extremorum, & virium imbecillitas. Vult ergo quod in quibusdam morbis toto tempore convenire possit25: vel ratione naturae, vel aetatis, vel virium. Sed neque omne oxymel, & hoc est quintum: nam acre neque convenit in /39v/ difficili sputo, cum virtus fuerit imbecillis maxime26. Nec melancholicis, quia effervescere facit melancholiam acetum27: nec mulieribus, quia uteri dolorem provocat, iuxta Hippocratis sententiam eo loco28.
Quaesitum igitur hoc modo restringi debet: An in omni morbo laterali, salubri, simplici, oxymel moderatum, a tempore initii maturationis usque in finem conveniat? Pro quo scire oportet primum naturam oxymelitis, quod enim est temperatum, neque excalefacit, nec refrigerat, octavo artis curativae29. Secundo lenit ratione mellis pectus ipsum, tertio de victu in acutis30. Tertio dissecat, ut ibidem docetur, aceti scilicet ratione. An vero nutriat, & est quarta utilitas, declaratum est a nobis in tertio contradicentium31. In morbo igitur laterali, cum componatur ex febre & abscessu, requiruntur quae non calefaciant: nam mulsa calefacit evidenter, undecimo artis curativae32: oxymel autem non, ut dictum est. Hac igitur prima ratione convenit. Secundo requiritur, ut sputum possit facile educi, hoc autem simpliciter pendet ex lenitate partium pectoris, sed & hoc, ut declaratum est, prae-/40r/stat oxymel. Lenit enim pectus. Igitur hac secunda ratione convenit. Tertium, de quo proprie dubitabat Cigalinus ille, ut tu dicis, est utrum dissecando semper prosit. Nam cum semper morbus lateralis a bilioso humore fiat, ut etiam Aetius in octavo libro docet33, non videtur hic huiusmodi lentus, quare neque dissectione indigere. Ex quo Cigalinus ille, ut dici solet, toto coelo aberrare visus est, qui illud convenire, ut dicis, in prima eius epistola existimavit, quando lateralis morbus ex pituita oriatur, cum talis morbus minime sit lateralis, sed laterali similis, quod etiam sentire visus est Avicenna. De vero igitur laterali morbo, qui a bilioso sanguine fit, sermo sit, primum praesuppono quod de salubri morbo laterali loquamur, ut dictum est, in quo sputum debet, inquit Hippocrates esse admodum permixtum ex bile flava, dicit Galenus & pituita, secundo prognosticorum34. Permixtio autem fit, aut cum est lentoris maximi, aut cum pituita excoquitur, quarta aphorismorum35. Sed & pituita per se lenta est, in hocque quasi ab humore crudo distinguitur. Galenus octavo de decretis36, & sumptum est ex primo de humana /40v/ natura37, pituita omnium humorum est maxime viscida. Aduritur autem & a bile, ut dictum est, & a calore febris, & per se talis est, ut indigeat manifeste dissecantibus. Pus etiam optimum, primo de differentiis febrium38, nonne crassum & consistens esse debet? Quod vero consistit lentum est necessario, & ob lentorem igitur, & ob crassitiem puris oxymel convenit. Nec mirum ob id Erasistratum existimasse, aut vocasse humorem crudum pus, scilicet quod lentore, & colore, ac crassitie ei similis esset. Qui igitur citra affectum haec cogitat, facile intelligit, cum morbus lateralis sputum efficit, & concoquitur, oxymellis usum, natura mediocris, utilem esse. Plura scripsissem de hoc, si per negotia liceret: sed in re tam perspicua maiore commentario opus non est. Vale. Mediolani IIII. Idus Augusti.
Notas
1 Tésalo de Tralles, médico griego residente en Roma y muerto antes del 79 d. C. Pertenecía a la escuela de los metódicos, que se desarrolló a finales de la antigüedad en abierta oposición a la tradición hipocrática, y nos es conocido principalmente por las críticas que le dirigió Galeno. Para Cardano, que acepta a pies juntillas el veredicto del médico de Pérgamo, Tésalo es ante todo el paradigma del médico ignorante, imperito y ambicioso, que ejerce y pretende la excelencia en la medicina por medios ajenos al propio arte. Cfr. De sapientia (1544), pp. 170 y 259 (OOI 551b y 578a). Siguiendo este paradigma, Cardano escribió una Actio in Thessalicum medicum, contra un médico innombrado coetáneo suyo ―probablemente el mismo al que se alude aquí―, que fue impresa junto a los Somniorum Synesiorum (OOI 169-178).
2 Juvenal X, 221.
3 [In marg.: Cap. 2] De methodo medendi libri XIV, Kühn X, p. 172, ll. 11-14.
4 [In marg.: Cap. 1] De methodo medendi libri XIV, Kühn X, p. 4, ll. 3-ss.
5 [In marg.: Alciatus]
6 En OOVII, 272b se lee imperitum por empiricum.
7 Alusión a Marcos 25, 14-ss.
8 Tentativa de latinización de λογίατρος: «médico sólo de palabra», «sofista de la medicina». Cfr. Galeno, De libris propriis liber, Kühn, 19, 15.
9 En el original: nephas.
10 [In marg.: Fuchsius]
11 [In marg.: Manardus]
12 Cfr. Gál. 2, 14.
13 [In marg.: Cigalinus]
14 Cfr. Aristóteles, Ética a Nicómaco, 1099a 4-ss.
15 [In marg.: Cornarius. Brasavolus. Curtius. Montanus]
16 Cardano, en efecto, fue discípilo de Matteo Corti en Pavía y Padua, cfr. De vita propria, OOI 26b.
17 [In marg.: Sylvius. Fernelius]
18 [In marg.: Vesalius]
19 [In marg.: Tex. 1]
20 [In marg.: Tex. 24]
21 [In marg.: Tex. 32]
22 [In marg.: Com. 29]
23 [In marg.: Tex. 36]
24 [In marg.: Tex. 37]
25 [In marg.: Tex. 33]
26 [In marg.: Tex. 28]
27 [In marg.: Tex. 38]
28 [In marg.: Tex. 39]
29 [In marg.: Cap. 4]
30 [In marg.: Tex. 30]
31 [In marg.: Tract. I. Cont. 17] El tema (“Oximel an nutriat”) no aparece expuesto en ninguna de las versiones del Contradicentium medicorum publicadas en vida de Cardano (Venecia 1545; Lyón 1548; París, 1564; París, 1565), sino en la versión póstuma, en diez libros, que fue recogida en la edición de 1663 (OOVI 879a-b). Nada tiene de extraño que la referencia que apunta aquí Cardano no coincida con la que hallamos allí (libro IX, contradicción 10), dado que fue una obra en continua ampliación y refundación (cfr. DLP pp. 127, 141, 154, 193, 255-256). Más curioso, sin embargo, me parece el hecho de que Cardano proponga a su exalumno un trabajo inédito sin la menor explicación. En la siguiente carta Duno declara no haberlo leído.
32 [In marg.: Cap. II]
33 [In marg.: Cap. 68]
34 [In marg.: Com. & Tex. 44]
35 [In marg.: Com. 53]
36 [In marg.: Cap. 6]
37 [In marg.: Tex. 32]
38 [In marg.: Cap. 6]
3. Taddeo Duno a Cardano. Asso, 1 de octubre de 1551.
Fuente: Íbid., ff. 40v-55v.
THADDAEUS DUNUS ME-
dicus, Medicorum longe eruditissimo
Hieronymo Cardano, profes-
sori publico, S. D.
/40v/
Pergratae mihi fuere literae tuae duobus /41r/ potissimum nominibus, praeceptor mi, tum quod quanti me facias luculenter ostendant, tum vero quod sententiam meam de oxymelite corroborent. Habeo tibi gratias immortales, quod dignatus sis mea causa tantum laboris suscipere. Debebam tibi alias non parum, nunc debeo longe plus, adeo ut nunquam futurus sim solvendo. Literis tuis respondissem citius, si per negotia licuisset. Nunc cum aliquantulum ocii sim nactus, propter integram, qua fruuntur homines, valetudinem (non enim opus est medico bene valentibus, nisi ad sanitatem tuendam) paucis respondeo. Scribis satis prolixe adversus empiricos, adversus inquam, nebulones, artis inimicos, recte facis, digni enim sunt qui ab omnibus rideantur, imo qui ex hominum commercio tollantur, ne impune tot homines iugulent. Verum non oportet saepius in refellendis illorum nugis pretiosum tempus terere, satis est artem ab illata iniuria ac contumelia vindicare, missos itaque hos faciamus.
CARDANUS.
Quandoquidem iam tu multo spacio /41v/ processeris in arte, calleasque linguas.
DUNUS.
Suades, quantum intelligo, ut relicta praxi, conferam me ad profitendum, ut nebulonum istorum contentiones fugiam. Praeclara sane res est publice docendi munus: verum longius ego absum ab hoc proposito, quam tu a proposito contradicendi, a quo tamen dicis te longissime abesse. Abhorreo vero ab officio docendi pluribus de causis, quas singulas nunc nihil opus est recensere. Neque ego sum ita gloriae cupidus, ut ob hanc velim relicta actione, ad contemplationem me conferre. Praeterea (quod plurimum refert) ego non sum praeditus ea eruditione, ea eloquentia, ea dicendi copia, quae publice docentibus necessaria est. Non possumus omnes pervenire ad eum gradum. Ego non despero, sicuti Galenus, ut scribis, quia huiuscemodi contentiones, & rixas iam olim ferre assuevi: gloriamque popularemque auram semper parvifeci. Postremo, non minorem utilitatem adferre possum hominibus medendo, quam docendo: nec magis a contentionibus liber ero /42r/ legendo, quam medendo: scio nanque quot quantaeque contentiones, & lites, & inimicitiae oriantur inter lectores. Quorsum praeterea medicinam disceremus, si nemo eam exercere vellet? Proinde praestat, ut coepi pergere, quam propositum mutare: ago tamen tibi multas gratias pro tua in me benevolentia, & opinione de me concepta.
CARDANUS.
Considera mi Thaddaee, quam pauci nunc sint bonarum literarum studiosi, & longe pauciores qui faveant illis. Multum igitur debere nos sentimus Fuchsio, qui etiam praeter eruditionem leporem addidit, & brevitatem, ut viventium scripta cum voluptate legi coeperint.
DUNUS.
Plurimum honoris defers Fuchsio, plurimumque illi faves, nec immerito, laude enim cumulatissima dignus est. Ego enim, tametsi libros de illius erroribus scripserim, Fuchsium semper magnifeci: imo nescio an alius quisquam ita fuerit unquam addictus Fuchsio, atque /42v/ ego, unde & Fuchsiistam me appellitabas, quando Ticini te praeceptore arti operam dabam. Cur enim in pretio eum non haberem, qui pro virili artem medicam iuvare atque illustrare iam diu conatus est? Intelligis ergo, praeceptor colendissime, me Fuchsium multum venerari, ut certo tibi persuadeas me non livore, non malevolentia, non studio maledicendi, non aucupandae gloriae gratia, non quod gloriae excellentis viri invidiam in arenam descendisse, sed in primis atque potissimum ut coactas locorum interpretationes, & praecepta minime consentanea ab ipso tradita quoad facere possem emendata & repurgata darem. Proinde non est ut suspectum habeas opus meum, nisi suspectum habeas pro veritate certamen. Cum ad te misero librum, cognosces non esse paucos nec leves errores, quos ego in Fuchsio deprehendi: nec tamen nego virum excellentissimum esse. Nemo mortalium omni ex parte absolutus est. Absolvi libros tres, quos brevi emittam, si Domino placuerit. Utinam vero ex iis tantum utilitatis capiant studiosi, quantum ego laboris tuli in conscribendis ipsis. Missum etiam faciamus Fuchsium hoc loco.
/43r/ CARDANUS.
Laudarem Manardum in hoc genere, nisi omnia vir ille miscuisset magno artis damno.
DUNUS.
Quantum honoris Fuchsio defers merito, tantundem immerito subtrahis Manardo. Quis enim ex doctissimis medicis est, qui Manardum non veneretur & colat? Quis est qui non fateatur, illum de arte optime meritum esse? Sane inter alios Fuchsius tuus, & meus, passim in libris suis de Manardo optime sentit, nam etiam ex ipso multa praeclara sumpsit, quocirca in apologia contra Puteanum Fuchsius haec habet. Quare debuisset de Manardo, viro doctissimo, & de re medica optime merito, atque me, paulo modestius pronuntiare, quam ut nobis totam methodi, quae simplicium medicamentorum facultates nosse docet, notitiam adimeret. Quid Manardus in ea potuerit, docti omnes novere.1 Et in fine eiusdem apologiae: Et quod in hunc disceptandi campum non alia, nisi famae, aut nominis, la-/43v/cessendis sugillandisque bonorum ac doctissimorum virorum, Manardi potissimum iam mortui, & de re medica non male meriti, monumentis, aucupandi gratia descenderit2. Item libro sexto Epid3. Mirum autem, inquit, qua fronte Manardi epistolas medicinales tanquam parum eruditas, & nihil commodi suis lectoribus adferentes notare ausus fuerit, cum una duntaxat interdum epistola plus solidioris doctrinae habeat, quam vel centum Montagnanae illi collatae, habere queant. Haec Fuchsius. Sylvius vero, quem tu regium medicum vocas, in ea epistola, quae suo eleganti ac polito Mesuae praefixa est, scribit4: An quaeso Manardus, aetate nostra medicus longe doctissimus, obscuram & sordidam Mesuae versionem, verius quam Mesuen, emaculare alicubi, passim clariorem reddere tentasset, nisi eximium aliquem illum scriptorem existimasset? Quid maiora pro Manardo canam? Obiter hoc addam, quod cum scribas propositum contradicendi, a natura tua esse alienum, frequentissime tamen Manardo contradicis, atque quodammodo (parce mihi) extinctum cupis, cum tamen eius viri scripta longe sint utilissima.
/44r/ CARDANUS.
Scribis contendisse te cum Cigalino, ego hominem illum non novi, magisque inter medicos egregios, ut intelligo, quam illos qui eruditione inclaruerint recensendum puto, & infra. Quae enim temeritas est iudicium salutis humanae uni viro pene ignoto committere?
DUNUS.
Scias me nihil temere fecisse. Primum enim ego sive illi, sive tibi, sive alteri cuicunque tale iudicium ita committo, ut integrum mihi semper esse putem respondere, si minus mihi satisfactum fuerit, quam speraverim, & novos iudices deligere, quoad veritas elucescat. Itaque5 literis D. Cigalini ad me datis semper respondi, & tuis nunc respondeo. Praeterea quoniam Cigalinum ego non noveram, nisi celebri fama, cautius hoc iudicium illi commisi, ideoque in exordio primae epistolae, quam ei misi, in hunc modum scripsi. Ego protuli Hippocratem & Galenum, quorum testimonia ipse audire noluit, sed dixit, se libenter subiturum iudicium tuum /44v/ hac in re, utrum scilicet in pleuritide conveniat oxymel, an secus? Ego vero nihil respui, praecipue quod intelligam te in Graeca atque adeo vera, puraque medicina consummatissimum. Talem autem esse Cigalinum, qualem fama referebat, cognovi ex illius ad me datis epistolis. Linguam utranque pulchre callebat, in arte plurimum versatus erat, ingenio pollebat, & multa eruditione praestabat. Ego Cigalini memor ero quandiu vivam, & mortuum semper exosculabor. Ergo non temere, quod scribis, tale iudicium ei viro commissum fuit: & ut verum fatear ingenue, non admodum male sentit, alias enim ab illo literas accepi, postquam ad te scripsi.
CARDANUS.
Ergo quaestio talis est: An in omni morbo laterali oxymel conveniat?
DUNUS.
Quaestio quae habetur in epistola ad te missa non ita sonat, ut scribis, sed hoc potius pacto: Convenitne oxymeli pleuriticis iis, quibus humores biliosi cau-/45r/sa morbi existunt? Non enim pleuriticis quaelibet a biliosis humoribus fit: sed alia quidem a biliosis, alia vero a pituitosis, alia autem a melancholicis, alia demum a sanguineis, ut infra patebit. Quia vero Cigalinus solum in hoc a mea sententia deflectebat, quod diceret oxymeli biliosis pleuriticis, causa considerata, non convenire, ideo quaerebam abs te, an in dicta pleuritide propinari deberet, nulla facta mentione causae, neque symptomatum. In prima disceptatione contra empiricum illum Zoium, contendebam oxymeli salubre esse pleuritico, sine distinctione causae, vel symptomatum, quia ipse absolute dicebat, medicamentum id in morbo laterali dandum nequaquam esse. Cigalinus vero affirmavit quidem convenire (& ita Zoii absurdam sententiam sustulit) sed coepit distinguere causas a symptomatibus, & causam a causa. Itaque ratione symptomatum dari posse in omni pleuritide, ratione vero causae non item: sed solummodo in pituitosa pleuritide. De melancholicis & sanguineis neuter nostrum mentionem fecit. Quanquam autem quod ego ab initio quaerebam, iam satis demonstratum esset in primis epis-/45v/tolis, exercitii tamen gratia ulterius ego processi, ostendique luculentissime, oxymeli convenire in pleuritide biliosa, tum ratione symptomatum, tum etiam ratione causae. Hic vero te etiam ad hoc negocium elegi, ut partem laboris huius susciperes: qui pro me pulchre quidem iudicas, sed tamen quaedam scribis, quae auribus meis aliquantulum infesta sunt, quibus oportet, salva pace, respondere. Ego enim non hoc solum quaero, ut aliquis meam in sententiam eat, sed etiam ut cum ratione id faciat.
CARDANUS.
Quaesitum igitur hoc modo restringi debet. An in omni morbo laterali, salubri, simplici, oxymel moderatum, a tempore initii maturationis, usque in finem conveniat?
DUNUS.
Quaesitum non videtur eo modo restringendum, particulae enim istae omnes: omni, salubri, simplici, oxymel moderatum, a tempore initii madurationis usque in finem, supervacaneae sunt, quanquam /46r/ ultima particula alicuius sit considerationis. Primum enim dictum iam est antea, me solummodo quaerere, an in biliosa pleuritide. Licet tu particulam, omni, adieceris, non quod subintelligas omnes causas (unam enim duntaxat lateralis morbi causam statuis) sed quod eam cum alia particula, simplici, coniungas. Secundo, cum loquamur de curandi modo, cumque curemus solos salubres morbos, postquam ita vis, iuxta testimonium citatum e secunda aphorismorum sectione (quanquam saepe fallamur putantes perniciosos esse morbos, qui non sunt, & contra salubres, qui malum habent exitum) quorsum addere salubri? Tertio, cum erosio intestinorum non sit symptoma pleuriticorum, sed alia affectio, quae quibusdam pleuriticis accidit: cumque nihil omnino negocii habeat cum pleuritide, nihil opus est addere, simplici. Hic nanque quaerimus, an oxymeli conferat pleuritico, quatenus est pleuriticus. Non omnibus autem pleuriticis accidit erosio intestinorum. Quarto, cum simpliciter oxymeli dicimus, mediocre intelligimus, sive id quod Galenus componit libro 4. sanitatis tuendae6, ex parte una aceti, mellis /46v/ optimi partibus duabus, aquae fontis partibus quatuor, simul coctis ad tertiam, vel quartam, quod quidem moderatum evadit. Quintum vero videtur quidem aliquid difficultatis habere, tamen arbitror & id corrigendum esse, tametsi subtiliter abs te consideratum sit. Scribis Hippocratem prohibere oxymelitis usum, tertio de victu in acutis7, cum nihil expuitur, & id esse, cum adhuc est morbi initium, & pars augmenti. Sed ego haec in Hippocrate non invenio (atque illud est advertendum, quod nihil expuere non ad morbi tempora, sed malignitatem eiusdem referendum est), textus enim citatus ita habet: Qui autem non sorbitionibus, sed potione sola utuntur, his non semper oxymelite uti expedit, praesertimque quod intestina abradantur, fatiscantque & succumbant, & quae sequuntur. Hoc loco Hippocrates non dicit, abstinendum esse ab oxymelite cum nihil expuitur, sed dicit, non semper dandum esse oxymeli his, qui sola utuntur potione. Quid autem sit illud, non semper, Galenus paulo clarius docet, inquiens: iis non per totum morbum est conveniens oxymeli. Sed neque Galenus satis clare id docuit, non enim dicit quo /47r/ tempore morbi satius sit ab oxymelite temperare, aut quomodo intermittendum sit. Subdis Galenum non intellexisse Hippocratem, & ut in pauca rem contraham, contendis non esse dandum oxymeli in principio morbi, & per totum ferme augmentum. Sed in contrarium est Hippocratis & Galeni sententia evidentissima, tum in tertio8, tum in primo de victu in acutis9, ubi Galenus non procul a fine commentarii scribit. Cum igitur virtus ad morbi usque iudicationem sine ptisanae sorbitione suffecerit, oxymeli & aqua mulsa satis sunt: oxymeli quidem vim medicamenti solam habens, aqua mulsa vero cibi pauci & imbecilli. Ecce quod Galenus oxymeli dat ab initio morbi usque ad iudicationem iis, qui validis sunt viribus, hoc est, iis qui non indigent sorbitione ptisanae. Iis vero, qui viribus sunt imbecillioribus, exhibet & oxymeli, & ptisanae sorbitionem, illud quidem pro medicamento, hanc vero pro cibo & medicamento simul. Textus vero 37. libri tertii sic habet. Quod si potum hunc & quidem multum per totum morbi tempus profecturum existimaveris, paulum aceti, tantumque ut duntaxat sentiri possit, /47v/ infunde, &c. Cuius rei rationem Galenus in commentario exponit. Quod dicis Galenum non intellexisse Hippocratem, aliae utriusque authoris sententiae te regardunt. Iis quidem, qui ita perniciose habent, ut nihil expuant, oxymeli utilitatem non adferre dixerat, quanquam etiam non simpliciter oxymeli inutile, aut potius noxium dixerit, sed oxymeli quod valde acre est. Hinc vero non sequitur, oxymeli, quod temperatum est, iis, qui perniciose non habent, vel non dandum, vel non utile esse. Demum cum in morbi initio & per totum fere augmentum nihil expui ais, manifeste & Galeno, & Hippocrati quoque, imo & experientiae contradicis. Hippocrates enim ait9: Si inter initia sputum apparuerit, morbum facit breviorem: non modo autem breviorem, sed etiam minime malum. Optimum enim signum est bonae iudicationis intra dies paucos sequuturae, si statim primis diebus expuere incipiant. Tametsi autem non expuant primis diebus, expuunt tamen durante principio, & in augmenti initio, ut Anaxionis historia ab Hippocrate recitata, & a Galeno multis locis explicata luculentissime docet. Nisi haec quae adduxi sufficerent, adde-/48r/rem adhuc plura, sed video non opus esse prolixiori demonstratione.
CARDANO.
Pro quo scire oportet primum naturam oxymelitis, quod enim est temperatum neque excalefacit, neque refrigerat, octavo artis curativae.
DUNUS.
An oxymeli temperatum sit, ita ut nec calefaciat, nec refrigeret, paulo diligentius investigandum nobis erit, cum alii inveniantur medici, qui non modo non refrigerare (cum nos supra refrigerare dixerimus) sed ne temperatum quidem esse (quod tu tamen censes) existiment, ideoque in calefacientium numero ponant. Rationibus autem videntur adduci huiusmodi. Oxymeli componitur ex aceto, melle, & aqua: mel calefacit, acetum partibus quibusdam calidis non destituitur: aquae vero frigiditas horum caliditatem superare, & frangere, imo ne temperare quidem potest. Itaque concludunt oxymeli non modo non refrigerare, sed ne temperatum quidem esse, & iccirco calefacere. Ut vero rem plenius & melius explicemus, paulo altius /48v/ exordiendum erit, a facultatibus scilicet, sive qualitatibus primis activis ipsorum simplicium medicamentorum, e quibus oxymeli conflatur. Etenim cum hoc compositum sit medicamentum quoddam, nisi qualitates earum rerum, ex quibus constat, cognoverimus, certi nihil pronuntiare poterimus. Mel10 igitur calefacere omnes quidem affirmant, & in secundo calefacientium ordine ipsum collocant. Aquam contra refrigerare, nemo est, qui negare audeat. Caeterum11 de aceto non modo variae, verumetiam contrariae veterum sententiae fuerunt, cum alii refrigerare, alii vero calefacere pronuntiaverint, quanquam ordinem aut gradum non expresserint. Galenus autem rem accuratissime examinans libro primo simp. med. cap. 19. & 21. & lib. 14. cap.12. & lib. 8. cap. proprio de aceto, habere quidem ipsum in se partes quasdam calidas, magis tamen frigidum esse, quam calidum concludit cap. 19. libri primi. De gradu porro frigiditatis illius similiter dissentiunt, qui post Galenum vixerunt medici. Etenim alii in secundo gradu refrigerare statuunt, alii aliter tradunt. Ego12 vero ausim (siquidem Galeni placitis inhaerendum /49r/ sit) in tertio refrigerantium ordine collocare. Ut autem sic sentiam multis moveor rationibus, quas nunc subiicio.
Caliditatis, frigiditatis, siccitatis, & humiditatis, vel calefacientium, refrigerantium, siccantium, & humectantium gradus sic a Galeno lib. 5. simp. med. cap. ultimo distinguuntur, ut ea primi gradus esse dicantur quae calefaciunt, refrigerant, siccant, aut humectant tam obscure ut sensu iudicari non possit, sed rationali demonstratione probari opus habeat. Secundi autem ordinis ea sint, quae sensibilem imprimunt qualitatem, atque ideo manifeste tale quid agunt. Porro tertii gradus ea censentur, quae non modo manifeste, verumetiam vehementer. Dicamus autem vehementer, vel valide, vel potenter, vel strenue, vel fortiter, vel non ingenerose, nihil referre arbitror, quia his omnibus, aut etiam pluribus locutionibus promiscue & Galenus, & caeteri medici utuntur, quando tertium gradum indicare volunt. Galenus itaque libro I. simp. med. cap. 32. acetum strenue refrigerare scribit. Est igitur tertii ordinis refrigerantium. Quod enim Latinus interpres, strenue, vertit, id Graece est οὐκ ἀγεν-/49v/νῶς, id est, non imbecilliter, vel, non instrenue: qua quidem loquendi formula alibi quoque usus est tertium exprimens gradum, ut libro sexto simp. med. cap. de abrotono. Postquam enim dixisset abrotonum calidum & siccum esse in ordine tertio, paulo post adiecit: ὥστε καὶ θερμαίνειν καὶ ξηραίνειν οὐκ ἀγεννῶς. Et libro 3. simp. med. cap. 6. in fine, acetum valide refrigerare scribitur: nam Graece est, ἰσχυρῶς, quod est, fortiter, vel valide. Omnem autem litem dirimit locus in 4. libro, cap. 12. simp. med. ubi Galenus ait: Multis enim numeris acetum plus ab iis, quae moderate sunt calida, ad frigiditatem recessit, quam mel ad caliditatem. Diximus vero supra mel in secundo gradu calidum esse, hoc est, a moderate calidis, sive a temperatis, ad secundum usque gradum ascendere. Si autem aceti frigiditas mellis caliditatem multis numeris vincit, an non in tertio gradu, eoque perfecto, acetum ponendum sit, tu te considera & iudica.
Videamus porro qualenam temperamentum fiat commixtis simul aceto & melle, ut hinc etiam discamus refrigerarene possit oxymeli. Galenus ipse loco nunc citato scribit: Porro si plurimo melli ace-/50r/ti paulum admisceas, statim & calorem & frigus manifeste percipies. Nam si paulum mellis aceto permisceas, magis frigidum, quod fuerit mistum, quam calidum videbitur. Sin multo melli pauxillum misceas aceti, plus calefacere, quam refrige[ra]re conspicietur. Et si pari mole utraque miscueris, acetum tamen etiam viribus superare comperies. Quod si (ut dictum est) plus sit multo mellis, quam aceti, aequalia rursum frigus & calorem in ea mistura comperies. Rationem deinde horum reddens subdit: Multis enim numeris acetum plus ab iis, &c. sicut paulo ante citavimus. Si igitur plurimo melli aceti paulum admistum compositum facit aequale (nec id mirum, quandoquidem acetum plus frigidum est, quam mel calidum, partiumque tenuitate plurimum pollet, & magis penetrat) aceti pars una duabus mellis admista, sicut in oxymelitis compositione fit, compositum faciet frigidum magis13, quam calidum, partes enim duae mellis, respectu unius aceti, non sunt plurimum, aut multo plus mellis. Vincet itaque acetum, & ex his compositum frigidum magis, quam calidum esse rationi consentaneum /50v/ est. Additur praeterea aquae quadruplum, unde compositi ipsius refrigerandi facultas augetur.
Iam vero si ab effectis argumenta petenda sint, certe efficacissima in promptu habemus: Etenim Hippocrates libro 3. de ratione vict. in acut. in capite de oxymelite, aciditatem, quae ex aceto est, picrocholis, hoc est, biliosis competere scribit. Galenus autem locum istum exponens dicit, quod refrigerando convenit naturis illis amaram bilem accumulantibus. Et rursus Hippocrates viris magis, quam mulieribus acetum competere tradit: quod etiam Galenus sic explicat, quia uterum, qui nervosus est, refrigerando laedit. Etenim14 libro II. methodi med. cap. II. scribit Galenus idem, oxymeli nervosa laedere, id quod frigiditate sua efficit. Dicat vero quispiam: non contendimus de aceto, sed de oxymelite. Hippocrates autem & Galenus in tertio de victu in acutis loquuntur de aceto. Falleris, nam de oxymelite sermo est. Quanquam enim acetum nominatur, intelligendum tamen est de oxymelite, quod acetum habet: quippe purum acetum non sic datur bibendum. Sententia igitur horum authorum est, oxymeli picrocho-/51r/lis maxime convenire, melancholicis non item: mulieribus quoque minus, quam viris. Nam in undecimo methodi aperte scribitur oxymeli nervosa laedere. Superat itaque in eo frigiditas, nam si caliditas vinceret, tametsi quis illo frequentius uteretur, nullum tamen nervosis particulis adferret damnum, sed potius utilitatem evidentissimam. Non modo itaque non calefacere oxymeli ostendimus, sed etiam manifeste refrigerare.
Quoniam autem tu nec calefacere, nec refrigerare dicis, & Galeni pro te testimonium citas, in octavo methodi, cap. 4. inspiciendus erit Galeni locus, ut cognoscamus an quod dicis inde colligatur, sic autem habet: sed sicut dictum prius est, in alimentorum ratione sunt ptisana, & mulsa, in pharmacorum, oxymeli, & quaecunque incoquere in mulsa licet, ceu calamintham, & hyssopum, & origanum, & serpyllum, & irim, & apium. Verum haec omnia iusto sunt calidiora, ideoque febres accendunt, ita utique ut vinum. Oxymeli vero solum nec febres accendit, & strenue deterget, sic ut ea, quae glutinosa crassaque sunt dissolvat, & meatus obstructos liberet. Ex his colligere possu-/51v/mus oxymeli non calefacere, quia si calefaceret, febres utique exacerbaret, quod tamen non facit. Quod vero non refrigeret, neque ex his erui potest, mea quidem sententia, neque ex ullis aliis eius capitis, aut libri locis. Est tamen locus in 4. de sanitate tuenda, qui non parum tuae adstipulari sententiae videtur, sic enim scribit Galenus: Servandi igitur hi sunt in omni quiete, dandaque ipsis potio, medicamentaque sunt singula eius generis, quae attenuent, dissecent, & conficiant succorum crassitudinem idque citra manifestum calorem. Nam qui excalfacti vehementer succi sunt, hi in omnem corporis partem feruntur. Ergo nutries hos maxime oxymelite, aliquando etiam ptisanae, & mulsae exiguo quopiam. Oxymeli igitur, dices, medicamentum est, quod calorem manifestum non habet: si non habet manifestum calorem, temperatum est. Verum hoc non sequitur necessario, ut si manifestum calorem non habeat, temperatum sit: potest enim numerari in aliquo modo refrigerantibus. Deinde advertendum, quod non de solo oxymelite agatur, sed etiam de ptisana & mulsa, quae cum calorem aliquem habeant, manifeste tamen non laedunt, ptisana /52r/ praecipue. Mulsa vero magis quidem calefacit, & id Galenum non latuit, iccirco prudenter dicit, & mulsae exiguo quopiam. Etenim si copiosior daretur, proculdubio manifeste calefaceret: Oxymelitis vero usus, etiam multus, aut immodicus non calefacit, nec febres auget, sed15 ut Galenus in undecimo methodi ait, intestina radit, tussim excitat, & nervosa laedit. Postremo cum mediocriter acre oxymeli sitim restinguat, non alienum est existimare (tametsi in tertio de victu in acutis non fuerit expressum) ipsum hoc praestare tam refrigerando, quam humectando: nam sitis, in acutis praesertim morbis a bile originem ducentibus, non tam humectantibus, quam refrigerantibus quoque indiget, quod non minor sit praeter naturam calor, quam siccitas.
CARDANUS.
An vero nutriat, & est quarta utilitas, declaratum est a nobis in tertio contradicentium.
DUNUS.
Quid eo in libro scripseris, ego nondum vidi: Galenus certe libro primo, /52v/ de ratione vict. in acut. morbis16, oxymeli nihil nutrire scribit17, ait enim: Chondrus ergo pleuritico cibus tantum existit, oxymeli vero medicamentum. Nam ut chondrus quod multum nutriat, & alimentum succumve gignat satis crassum, tenuando, incidendo, vel abstergendo non est, sicuti ptisana, quae non modo alimenti, sed etiam medicamenti vim habet: ita oxymeli quod & incidit, & tenuat, & absterget strenue, nutrire non potest, sed tantum mederi, hoc autem potentissime. Rursus sententiam suam confirmat aut repetit Galenus dum ait18: Cum igitur virtus ad morbi usque iudicationem sine ptisanae sorbitione suffecerit, oxymeli, & aqua mulsa satis sunt, oxymeli quidem vim medicamenti solam habens, aqua mulsa vero cibi pauci & imbecilli. Solam inquit medicamenti vim habere oxymeli, quemadmodum ante dixerat, non etiam nutrimenti simul. Sed ex eo etiam, quod dicit, aquam mulsam parum & imbecilliter nutrire, colligere licet oxymeli nihil nutrire, quia acetum mulsae additum ut fiat oxymeli, per omnes partes velocius permeare eam facit, ut in succum alendo corpori idoneum permutari non possit. /53r/ Scribit praeterea Galenus lib. 8. methodi medendi cap. 4. Ubi vero modice vacuaveris, haud multo post aut nutrimentum aliquod, aut pharmacum ex iis, quae detergeant, exhibebis. Sunt porro non multa, quae in febribus id praestent: sed sicut dictum prius est, in alimentorum ratione sunt ptisana & mulsa, in pharmacorum oxymeli, & quaecunque incoquere in mulsa licet, &c. Hoc quoque loco oxymeli rationem medicamenti solam habere innuit.
Caeterum est locus in quarto de sanitate tuenda (quem supra quoque adduximus) ubi aperte videtur Galenus tradere, oxymeli in alimentorum ordine repositum esse. Locus sic habet: Servandi igitur hi sunt in omni quiete, dandaque ipsis potio, medicamentaque sunt singula eius generis (Graece legitur καὶ δοτέον ἐδέσματα τε καὶ ποτὰ καὶ φάρμακα, id est, & danda edulia, potiones, & pharmaca) quae attenuent, dissecent, & conficiant succorum crassitudinem, idque citra manifestum calorem. Nam qui excalefacti vehementius sunt succi, hi in omnem corporis partem feruntur. Ergo nutries hos, διαίταν οὖν αὐτοὺς, maxime oxymelite, aliquando etiam pti-/53v/sanae & mulsae exiguo quopiam. Sustinent enim hi victum, si modo alii ulli, tenuem, ipsa nimirum crudorum copia, quos paulatim concoquunt, ad corporis alimentum abutentes. Manifeste hoc loco scribit dandum esse in victus ratione oxymeli, ptisanam, & mulsam (codices, qui mulsi, pro mulsae, vocem habent, mendosi sunt, codex Graecus habet μελίκρατον). Igitur oxymeli non modo medicamenti, sed & alimenti quoque rationem habet. Non videtur tam stricte accipiendum esse illud, διαίταν αὐτοὺς, ut nutrire tantum significet, sed potius ut sit quasi curare tum cibo tum medicamentis. Danda enim iis, qui crassorum succorum multitudinem habent cibos, potiones, & medicamenta ait, quae tenuent & dissecent: pro cibo ergo ptisanam & mulsam, quae nutriunt simul & medicamentorum vice funguntur intelligo: pro potione autem & medicamento, tum mulsam, tum oxymeli: aut per cibum solam ptisanam, per potionem mulsam, per medicamentum oxymeli solum. Nisi ex iis, quae sequuntur, colligere velimus, ipsa nimirum crudorum humorum, quos concoquunt, copia, ad corporis alimentum translata, oxymeli nutrire qui-/54r/dem, sed non per se, verum per accidens, quatenus crudos crassosque humores pulcherrime tenuat & dissecat, ut natura his ad corporis alimoniam commode & utiliter abuti possit. Si tamen quis acrius contendat, oxymeli nutriendi vim aliquam habere, perpusillam quidem illam, cum eo sentire malim, quam sine multa utilitate verbosius hac ipsa de re disserere.
CARDANUS.
Ex quo Cigalinus ille, ut dici solet, toto coelo aberrare visus est, qui illud convenire, ut dicis, in prima eius epistola existimavit, quando lateralis morbus ex pituita oriatur: cum talis morbus minime sit lateralis, sed laterali similis, quod etiam sentire visus est Avicenna.
DUNUS.
Excellentium quidem veterum medicorum ut & philosophorum, caeterorumque, qui in aliquo disciplinarum genere /54v/ summo cum honore versati sunt, authoritas plurimi semper facienda nobis est: videre tamen oportet, si a se invicem dissentiant, cui nam potissimum credere debeamus, deinde rationes illorum, si quas adferunt, diligenter examinare, quia arduum non erit intelligere, quis ipsorum scopum propius attingat. Quod ad Galeni & Avicennae authoritatem attinet, nemo tam stultus est, qui hunc illi comparare, nedum aequare, aut anteponere, vel per somnium cogitet. Rationes vero si spectemus, Galeni tam firmae sunt, ut Arabis illius principis molitione concuti nullo modo possint. Quare si tu neglecto Galeno assentiri velis Aetio, & Avicennae, sane ego te non sequar. Pluris enim ego facio Galeni librum unum, quam totum chaos Avicennae, aut quaterniones Aetii. Itaque pace tua dictum sit, Cigalinus non aberrat hoc loco, ut clarissimis testimoniis manifestum faciam. Galenus sectione sexta aphor. com. 33. scribit: Ob hanc igitur causam quibus pituita natura superabundat, raro a morbo laterali corripiuntur: ergo aliquando: & in libro de constitutione artis medicae: Si vero pituitosus primum humor incuneatus putrefactusque author /55r/ fluxus eius existat, qui phlegmonem commisit, tunc spumosa expuunt: & rursus libro quinto de affectis locis, cap. 2. Effusa autem (inquit) in spatium thoracis sanies, in asperas pulmonis arterias recipitur, deinde tussiendo excreatur, qualis sit qui inflammationem fecit humor declarans, an videlicet biliosus, aut melancholicus, aut pituitosus, aut cruentus. Etenim si bilis abundat, pallidum, aut flavum: si atrabilis, nigrum: si pituita, spumosum & candicans: si sanguis, rubrum sputum reiicitur. Hactenus apologia Cigalini, raro tamen pleuritim a pituitoso humore fieri, in aliis epistolis diximus Cigalinus & ego.
CARDANUS.
Primum praesuppono quod de salubri morbo laterali loquamur, ut dictum est, in quo sputum debet, inquit Hippocrates, esse admodum permixtum ex bile flava, dicit Galenus, & pituita, secundo prognosticorum.
DUNUS.
Galenus secundo prognosticorum com-/55v/mentario assignato19, non dicit sputum debere esse permistum ex bile flava & pituita. Sed dicit cum Hippocrate: appareat flava bilis permista admodum screatione. Scribit quidem haec: Vomitio utilissima est, si pituita ac bile permista maxime est. Sed aliud est vomitio, aliud pleuriticorum sputum. Adduxit autem ea verba Galenus, ut doceret verbum, admodum, idem valere quod, maxime. Clarior expositio illius sententiae Hippocratis habetur libro primo de crisibus20, ubi Galenus ait: tum quod ex utrisque commistum est, colore scilicet sputi naturalis, & flavo, vel rufo, non tamen vehementer. & infra: Impermistum est autem id, quod sputo non commiscetur. Sputum ergo pleuriticorum debet esse commistum ex naturali sputo, & flava bile. Haec mihi nunc ad ea, quae scripsisti, respondere visum est, praeceptor mi, tuarum partium est ea boni consulere, eoque animo legere, quo scripta sunt. Vale, Assii. Calendis Octobris. 1551.
Notas
1 Leonhart Fuchs, Apologiae tres cum aliquot paradoxorum explicationibus, Basilea 1538, p. 5.
2 Ibíd., p. 75.
3 [In marg.: Par. 6. Com. 6] Leonhart Fuchs, Hippocratis... Epidemion liber sextus, Basilea 1537, f. 135v.
4 [In marg.: Mesues a Sylvio restitutus] De la versión de Mesué realizada por Sylvius (Jacques Dubois) existen varias ediciones en internet: Ioannis Mesuae... De re medica libri tres (Lyón 1548; París, 1553; París 1561...). Para el fragmento citado por Duno, véase la “Epistola nuncupatoria”.
5 [In marg.: Cigalinus]
6 [In marg.: Oxymelitis compositio]
7 [In marg.: Tex. 36]
8 [In marg.: Tex. & Com. 37]
9 [In marg.: Com. 44]
9 [In marg.: I Aphoris. 12]
10 [In marg.: Mel calefacit gradu secundo]
11 [In marg.: De aceto opiniones variae]
12 [In marg.: Acetum in tertio gradu frigidum]
13 [In marg.: Oxymeli vim refrigerandi habere]
14 [In marg.: Oxymeli nervosa laedit]
15 [In marg.: Oxymelitis vitia]
16 [In marg.: Com. 44]
17 [In marg.: Oxymeli an nutriat]
18 [In marg.: Ibidem]
19 [In marg.: Com. 44]
20 [In marg.: Cap. 5]

